Bækur, 11. janúar 2019

Þann 23. júní 1802 gerði prússneski náttúruvísindamaðurinn og landkönnuðurinn Alexander von Humboldt sér lítið fyrir og kleif ásamt fylgdarliði sínu upp Chimborazo, óvirkt eldfjall sem tilheyrir Andes-fjallgarðinum og var á þeim tíma talið hæsta fjall í heimi, tæpur sex og hálfur kílómetri. Aldrei fyrr hafði nokkur lifandi maður komist svo hátt til himna, andað að sér svo þunnu lofti. „Sem hann stóð á tindi veraldarinnar og virti fyrir sér fjallgarðinn sem teygði úr sér fyrir neðan hann, tók Humboldt að líta heiminn nýjum augum. Hann skildi að jörðin er ein stór lífvera þar sem allt tengist innbyrðis, og sló þar með tóninn fyrir nýja náttúrusýn sem mótar enn þann dag í dag hvernig við skynjum hinn náttúrulega heim.“

Þessi orð, hér í frekar lélegri þýðingu minni, eru tekin úr The Invention of Nature: Alexander von Humboldt’s New World eftir Andreu Wulf. Humboldt var af samferðamönnum sínum lýst sem frægasta manni í heimi á eftir Napóleon. Hann fæddist árið 1769 inn í prússneska aristókratafjölskyldu, en gaf forréttindalífið upp á bátinn og lagðist í flakk til að læra hvernig heimurinn virkaði. Ungur að árum hélt hann í fimm ára rannsóknarleiðangur um Suður-Ameríku og lenti oft í bráðum lífsháska, en uppskar fyrir vikið dýpri skilning á náttúrunni og í kaupbæti frægð um víða veröld. Hann var í miðpunkti vísindastarfs síns tíma, mikilsvirkur bréfritari og afkastamikill höfundur, og leit svo á að þekking ætti að vera öllum aðgengileg. Bækur Humboldts komu út á fjölmörgum tungumálum og voru svo vinsælar að ákafir lesendur mútuðu bóksölum til að tryggja sér fyrstu eintök; engu að síður dó Humboldt bláfátækur maður. Hann var annálaður fyrir þekkingu sína og vísindaleg vinnubrögð, en hélst þó sjaldan lengi við í vinnustofu sinni innan um bækur, vildi heldur þeysast um fjöll og firnindi, láta reyna á líkamlega getu sína. Vitaskuld mætti greina og analýsera fyrirbæri í náttúrunni, sagði hann, en ekki væri þó síður mikilvægt að kynnast náttúrunni milliliðalaust með skynfærum sínum og tilfinningum. Markmið Humboldts var að vekja með fólki ást á náttúrunni – nokkuð sem ekki er vanþörf á í samtímanum.  

Humboldt kemur einnig við sögu í einni af betri skáldsögum úr penna mikils eftirlætishöfundar hjá mér, hins argentíska César Aira: An Episode in the Life of a Landscape Painter. Þar sendir Alexander von Humboldt landslagsmálarann Johann Moritz Rugendas (1802-1858) í leiðangur um Suður-Ameríku, tilgangurinn að fanga stórbrotið landslagið þar á mynd. Á ferðum sínum um Argentínu verður Rugendas fyrir eldingu og kemst við illan leik aftur til byggða; slysið gerbreytir því hvernig hann man landslagið sem hann hefur verið að skoða. Aira hrærir saman sagnfræði, heimspeki og skáldskap í afar sérkennilegri, ljóðrænni og eftirminnilegri bók. (SN.)

Í vikunni hlustaði ég á magnað viðtal við stríðsfréttaritarann og rithöfundinn Sebastian Junger í uppáhalds hlaðvarpinu mínu, Econtalk. Viðtalið fjallaði um stutta bók sem hann hafði skrifað um áfallastreituröskun (e. PTSD) sem hann þjáðist sjálfur af eftir að hafa skrifað um stríðið í Afganistan. Bókin, sem heitir Tribe: On Homecoming and Belonging, fjallar samt í raun og veru um hvað nútímasamfélag hefur einangrað fólk í hinum vestræna heimi og hvað það er hægt að rekja mörg vandamál til þessarar einangrunar. Ég ákvað í kjölfarið að lesa þessa bók og var býsna hrifinn af henni. Að mörgu leyti kallast hún á við bjartsýnispostulana sem ég nefndi í hlekkjahlutanum hér að ofan. Á alla mögulega mælikvarða virðist heimurinn vera snúast til betri vegar, við erum ríkari, þjáumst af færri sjúkdómum og ofbeldi virðist vera á undanhaldi. Þrátt fyrir þetta erum við þunglyndari og sjálfsmorðstíðni hefur aukist. Mér finnst þessi bók komast ansi nærri því að útskýra þessa skrítnu þversögn. (KF.)

Ég er að fara í gegnum skeið þar sem ég fæ ekki nóg af verkum Patriciu Highsmith, þess fáláta sénís. Í ævisögu um hana, Beautiful Shadow: A Life of Patricia Highsmith eftir Andrew Wilson, er lýst atviki sem varð henni efniviður í skáldsögu um lesbískar ástir, The Price of Salt (1952, undir dulnefni), endurútgefinni árið 1990 undir réttu nafni höfundarins, sem Carol (nýlega var gerð eftir bókinni ágæt kvikmynd). Highsmith starfaði um skeið sem sölustúlka í Bloomingdale’s, og í desember 1948 kemur inn í búðina heillandi og fáguð ljóshærð kona í minkapels og kaupir handa dóttur sinni snotra dúkku, skráir niður heimsendingarupplýsingar. Highsmith fellur kylliflöt fyrir konunni við fyrstu sýn, og einu og hálfu ári síðar, að sumarlagi 1950, tekur hún meira að segja lest frá Penn Station, í New York, að heimili konunnar í New Jersey, þar sem hún sér henni aftur bregða fyrir. Í kjölfarið ritar höfundurinn ungi í dagbók sína: „Það var einkennilegt, en í gær fannst mér ég vera fær um að fremja morð, þegar ég fór að sjá konuna sem fangaði næstum hjarta mitt þegar ég sá henni bregða fyrir í desember, 1948. Morð felur í sér eins konar ástaratlot, yfirtöku. (Nær morðinginn ekki, í eitt augnablik, fullkominni og ástríðufullri athygli viðfangs síns?) Að þrífa skyndilega til hennar, hendur mínar grípa um hálsinn (sem ég þrái í raun að kyssa) og það er eins og ég sé að taka ljósmynd, geri konuna samstundis nákalda og stjarfa sem styttu.“

Þessi hugmynd – að morð sé náskylt ástaratlotum og feli yfir sér eins konar yfirtöku á líkama og sál fórnarlambsins – gengur eins og rauður þráður í gegnum eitt þekktasta verk Highsmith, skáldsöguna The Talented Mr. Ripley. Hinn ungi og munaðarlausi Tom Ripley myrðir ungan og efnaðan félaga sinn og (til skamms tíma) sambýling, Dickie, sem nýtur fjárstuðnings úr foreldrahúsum og hefur sest að á Ítalíu, þar sem hann dundar sér við að mála landslagsmyndir, án þess þó að státa af sérstökum hæfileikum á því sviði, og í framhaldinu tekur Ripley svo yfir persónu Dickeys, bregður sér í gervi hins látna og teymir alla á asnaeyrum. Fáir eru jafn flinkir í að magna upp draumkennda ógn, ávanabindandi spennu og Highsmith, og ég mæli sannarlega með þessari skáldsögu. Bækurnar um Tom Ripley eru samtals fimm talsins: lestu þær allar. (SN.)


 

Óskalisti Leslistans:

  

Ég sá nýlega mælt með bókinni Mannlíf milli húsa eftir danska arkitektinn Jan Gehl í nýrri þýðingu Steinunnar Stefánsdóttur. Lítur út fyrir að vera forvitnileg umfjöllun um arkitektúr og borgarskipulag sem mér finnst líklegt að ég lesi. (KF.)

Og svo er komin út ný skáldsaga eftir vitsmunaprakkarann Michel Houllebecq: Sérotonine. Hlakka til að lesa hana. (SN.)

 

Bækur, 4. janúar 2019

Ég naut lífsins á ströndu við Kyrrahafið yfir jól og áramót, og las nokkrar bækur á milli þess sem ég svamlaði í söltum sjó og át entomatadas.

En finir avec Eddy Bellegueule eftir Édouard Louis lýsir uppvexti höfundar í Hallencourt í Norður-Frakklandi. (Á ensku: The End of Eddy.) Bókin geymir sárar lýsingar á fátækt, ofbeldi, grimmd og angist, og vakti mikla athygli þegar hún kom út í Frakklandi, seldist í hundruðum þúsunda eintaka og hlaut prís og lof. Við vitum hins vegar, kæri lesandi, að fjölmiðlafár og hrós gagnrýnanda er ekki endilega ávísun á gott bókmenntaverk, og þó að umrædd bók sé vissulega lipurlega skrifuð fannst mér fátt við hana sérstaklega eftirtektarvert: Söguefnið – viðkvæmur, listrænn, samkynhneigður strákur í litlu þorpi á undir högg að sækja því allir hinir þorpsbúa eru vondir og hata háleit hugðarefni – er afar kunnuglegt, og úrvinnslan (stíll og frásagnaraðferð) nokkuð dæmigerð. Þarna leynast þó eftirminnilegar senur, til að mynda þegar móðir Eddys missir sér að óvörum fóstur í klósettið og reynir í fáti að sturta því niður og út í sjó. Stutt og fljótlesin skáldsaga/minningabók, en alls engin skyldulesning. Franska útgáfan af annarri metsölubók, Hillbilly Elegy eftir J.D. Vance, sem mér fannst skárri.

Öllu meira bragð var af Kitchen Confidential eftir einn ritfærasta kokk í heimi, Anthony Bourdain; það er raunar ein skemmtilegasta bók sem ég hef lesið lengi. Þarna bullsýður í hverjum potti, sósurnar malla, kaffið er sterkt og hressandi. Bourdain sló í gegn með nefndri minningabók og stjórnaði í kjölfarið árum saman vinsælum sjónvarpsþætti, No Reservations, þar sem hann ferðaðist vítt og breitt um jarðarkringluna og kynnti sér matarmenningu framandi þjóða. Bourdain stytti sér aldur á árinu sem er að líða og var fjöldamörgum aðdáendum sínum mikill harmdauði; eftir lestur þessarar sprellfjörugu og litríku bókar skil ég betur hvers vegna. Mæli mikið með henni; ég hló oft upphátt. Frábær bók fyrir þá sem þekkja vel til New York-borgar (eða hafa aldrei komið þangað); stórgóð lesning fyrir þá sem hafa áhuga á mat (eða alls engan áhuga á mat – en hvaða vítamínlausa vampíra væri það annars?). Bókin spannar allt frá æsku Bourdain – hann fær hugljómun í sumarfríi í Frakklandi, landi forfeðra sinna, þegar hann bragðar hráa ostru beint upp úr sjónum – og brokkgengan feril í eldhúsinu sem hefst með starfi fyrir skrautlegt sjávarveitingahús á Cape Cod og vafasömum vímuefnaknúnum veisluþjónusturekstri, og svo liggur leiðin til New York-borgar þar sem hæðir og lægðir á starfsferlinum eru býsna margar og sögurnar óborganlegar. Mikið smjör, mikið vín, mikið af eiturlyfjum, margar steikur, og stór skammtur af hvínandi blótsyrðum: eldhús undir stjórn Bourdain virðist raunar helst draga dám af þilfarinu á sjóræningjaskipi. Bókin minnti mig aðeins, í krafti orðkynngi sinnar og myndrænna lýsinga, á tvær frábærar (og alls kostar óskyldar) bækur: annars vegar hina frábæru A Fan’s Notes, eftir Frederick Exley, og hins vegar skemmtilegustu sjálfsævisögu poppstjörnu sem ég hef nokkru sinni lesið, Lifeeftir Keith Richards.

Loks endurlas ég hina meitluðu The Tale of the Unknown Island eftir uppáhaldshöfundinn José Saramago, portúgalska Nóbelsverðlaunaskáldið. Maður einn gengur fyrir konung í ónefndu konungsríki og biður hann um að gefa sér bát svo að hann geti lagt úr vör í leit að „óþekktu eyjunni“. Konungurinn fullyrðir að allur heimurinn hafi verið kortlagður; sérhverja eyju megi nú finna á landakorti. Nei, á landakortinu eru aðeins þekktar eyjur, segir maðurinn; ég er í leit að óþekktri eyju. Sögulokin eru óvænt – og falleg. Kjörinn inngangsreitur fyrir þá sem aldrei hafa lesið Saramago. (SN.)

Það er mikill misskilningur að maður þurfi að hafa lesið allar bækur sem eru í bókasafni manns. Margir hafa vísað í ítalska rithöfundinn Umberto Eco í þessu ljósi og minnst á að jafnvel þótt hann hafi verið gríðarlegur lestrarhestur hafði hann ekki lesið nema um helming þeirra bóka sem voru í bókasafni hans. Bókasafnið er, að hans mati, rannsóknartól – ekki minnisvarði um áður lesnar bækur. Ég hugsa mitt bókasafn með svipuðum hætti – í því liggja bækur sem mér áskotnaðust fyrir mörgum árum og ég hef ekki enn lesið. Ein þeirra er ágætt safn móralskra hugleiðinga grísk/rómverska sagnfræðingsins Plútark sem ég byrjaði að lesa nú á milli jóla og nýárs. Plútark þessi var uppi á fyrstu öld eftir að okkar tímatal hefst og er einna þekktastur fyrir að hafa skrásett ævisögur grískra og rómverskra keisara. Ritgerðirnar í þessu safni eru í enskri þýðingu og nefnist samantektin einfaldlega Essays. Þetta er í raun réttnefni, enda hafði Plútark gríðarleg áhrif á hinn franska Michel Montaigne sem er jafnan talinn faðir ritgerðarinnar (eða essegjunnar líkt og sumir vilja segja) eins og við þekkjum hana í dag. Ritgerðir þessar fjalla um allt milli himins og jarðar – ein þeirra um listina við að hlusta betur, önnur um hvernig maður á að greina raunverulega vini og enn önnur um hvernig maður á að byrgja inni reiði. Þetta eru sígild skrif í orðsins fyllstu merkingu og eiga alveg jafn mikið erindi við okkar samtíma og fyrir 1.000 árum síðan. Ég hlakka til að kafa í ævisögurnar eftir hann, en þær bíða mín þolinmóðar í bókasafninu mínu. Veit einhver glöggur lesandi og áhugamaður um fornfræði til þess að Plútark hafi verið þýddur yfir á íslensku? Ef svo er má sá hinn sami endilega senda mér línu. (KF.)


 

Óskalisti Leslistans:

 

Út er komin skáldsagan Rauður maður/Svartur maður eftir Kim Leine, í þýðingu Jóns Halls Stefánssonar. Glæsileg þýðing Jóns Halls á fyrri skáldsögu Leine, Spámennirnir í Botnleysufirði, vakti mikla lukku á Íslandi, seldist vel og fór víða. (SN.)

Ég hef margoft vísað í greinar eftir hinn stórskemmtilega auglýsingamógul Rory Sutherland. Það gladdi mig mjög þegar ég sá að væntanleg væri ný bók í vor þar sem hann tekur saman speki sína um auglýsingabransann og hvernig hann hefur beitt atferlishagfræði í starfi sínu. Svo gladdi það mig jafnvel enn meira að sjá að hann er væntanlegur til landsins í febrúar með fyrirlestur.

Konseptlistamaðurinn Lawrence Weiner er einn af mínum eftirlætis listamönnum. Ég held að ég hafi sjaldan verið jafn star-strucked og þegar ég fékk þann heiður að taka viðtal við hann þegar ég vann sem blaðamaður hjá Viðskiptablaðinu. Eitt skemmtilegasta viðtal sem ég hef tekið. Ég sá nýlega að væntanleg er ný bók eftir hann sem hann vinnur í samstarfi við hönnuð sem hann hitti einu sinni á bar fyrir tilviljun. Hér er áhugavert spjall þeirra á milli um bókina. (KF.)

Bækur, 28. desember 2018

Þegar smásagnasafnið Tales of Natural and Unnatural Catastrophes kom út árið 1987 var höfundur þess, Patricia Highsmith, gagnrýnd fyrir að sýna (mennskum) sögupersónum sínum ekki nægjanlega samúð. Highsmith er raunar með þekktari mannafælum í bókmenntum tuttugustu aldar. Einu sinni var hún innt eftir því hvers vegna hún byggi ekki til geðþekkari sögupersónur. „Eflaust er það vegna þess að mér geðjast ekki að neinum,“ sagði hún. „Hugsanlega munu síðustu bækur mínar fjalla um dýr.“

Annar sigursæll mannhatari, Alfred Hitchcock, lét einu sinni hafa eftir sér greindarlega athugasemd um frásagnarlist: ef innbrotsþjófur er fyrsta persónan sem við sjáum í kvikmynd, þá höldum við framvegis með innbrotsþjófnum. (Eitthvað svoleiðis; og ég held að ég fari rétt með að Hitchcock hafi sagt þetta.) Gott dæmi um slíkt söguupphaf væri „Moby Dick II; or The Missile Whale“, önnur sagan í fyrrnefndu safni Highsmith. Tveir búrhvalir synda um í söltum sjó og kýrin er um það bil að ala kálf – þegar hópur manna ræðst að hinu ástfangna pari og myrðir hana. Tarfurinn stendur því einn eftir, dapur og reiður. Hefst nú mikið ævintýri þar sem búrhvalurinn kemur tugum, ef ekki hundruðum, manna fyrir kattarnef – og það hlakkar í lesandanum.

Hinar sögurnar í safninu fjalla um ýmsar skemmtilegar hliðar jarðlífsins: kjarnorkustríð, siðblinda stjórnmálamenn, kakkalakka-faraldur. Mæli með.

Highsmith er auðvitað þekktust fyrir bækur sínar um hinn hæfileikaríka herra Ripley (sem kvikmyndaleikstjórinn Anthony Minghella gerði eftir frekar doðalegar kvikmyndir), og það er leitun að ósympatískari aðalpersónu en í þeim fimm bóka flokki. Það væri þá helst að sama höfundi hefði tekist að fitja upp á meira fráhrindandi sögupersónu í öðru verki sínu, This Sweet Sickness, sem kom út árið 1960 og fjallar um David Kelsey, afburðagreindan vísindamann sem starfar í plastverksmiðju, býr á gistiheimili í litlum bæ og ekur burt um helgar undir því yfirskini að hann verji frídögunum með veikri móður sinni. Sannleikurinn er hins vegar sá að móðir hans er löngu látin. David hefur keypt rándýrt hús undir fölsku flaggi, sem William Neumeister, og unir sér um helgar í sveitinni; þar ímyndar hann sér að Annabelle sé með honum og þau sötri í sameiningu kokteila, snæði fínan mat, hlusti á klassíska tónlist. David er með öðrum orðum ástsjúkur og ímyndunarveikur narsissisti sem missir smám saman tökin á lífi sínu og fjarlægist veruleikann. Lengi vel fannst mér að Highsmith hefði hér færst of mikið í fang; Kelsey/Neumeister væri einfaldlega of hrjúf og kaldranaleg persóna, en eftir því sem líður á verkið byggist upp knýjandi spenna og ég hlakkaði til að halda áfram með bókina. Sem sagt: Fínasta bók og festir Highsmith enn í sessi sem einn af eftirlætishöfundum mínum til að lesa í sumar- eða jólafríi. (SN.)

Ég fékk eina áhugaverða bók í jólagjöf frá konunni minni og börnunum mínum. Það er bókin Kristur – Saga hugmyndar eftir Sverrir Jakobsson sem við höfum áður rætt um stuttlega í Leslistanum. Mér fannst hún svo góð að ég ákvað að setja hana á áðurnefndan árslista okkar Sverris, en þar er hægt að lesa meira um hana. (KF.)

Þegar ég er á ferðalögum finnst mér alltaf skemmtilegt að grípa í bækur sem leynast á gistiheimilum eða í leiguíbúðum, uppi í hillum hjá vinum eða ættingjum. Í vikunni fékk ég þetta í andlitið. Við fjölskyldan höfum síðustu vikurnar verið á ferðalagi um Mexíkó, og því fannst mér við hæfi að glugga í The Vintage Book of Latin-American Short Stories, sem leyndist í kiljubroti í húsinu þar sem við gistum yfir hátíðardagana. Bókin var hundseyrð og nokkuð snjáð eftir talsverðan velting, en ég lét það ekkert á mig fá. Á mig runnu hins vegar tvær grímur þegar ég tók eftir því að fyrri lesandi hafði rifið út inngangsorð Julio Ortega (sem ritstýrði safninu ásamt Carlos Fuentes) og einnig fyrstu smásöguna, „The Aleph“ eftir Borges. Nokkuð pirrandi, en sjálfsagt hefur nefndur lesandi bara heillast svo ákaflega af kröftugri innsýn Ortega í heim suður-amerískrar smásgnalistar og jafnframt af hinni þekktu sögu Argentínumannsins, að hann stóðst ekki mátið og heftaði síðurnar inn í dagbókina sína. Gott og vel. Þegar ég hafði hins vegar lesið nokkrar sögur úr safninu og fundist sumar þeirra nokkuð endasleppar, tók ég eftir því að það var raunar engin tilviljun: í gegnum alla bókina var búið að rífa hér og þar út eina og eina blaðsíðu, eins og gagngert til að hrekkja græskulausan sakleysingja á borð við mig. Sem betur fer þekkti ég reyndar margar sagnanna fyrir – sumar þeirra birtustu nýlega í íslenskri þýðingu í Smásögum heimsins – Rómönsku Ameríku, sem ég las síðastliðið sumar – og því naut ég lestursins þrátt fyrir stöku gloppur og glompur. Ég held líka að í þessari ergelsislegu upplifun leynist efniviður í smásögu en ég á eftir að klóra mig fram úr því á hvaða lund hún verður, nákvæmlega. Ég mæli annars með smásögum frá þessum heimshluta; það kraumar í suður-amerískum bókmenntum einhver sérstakur kraftur, ólgar eitthvert sérstakt hugarflug sem þrífst ekki annars staðar.

Ragnar Jónasson, spennusagnahöfundur, gekk í ráðuneyti Leslistans í síðustu viku og mælti með fjölmörgum spennandi bókum, meðal annars The Mistletoe Murder eftir P.D. James. Ég tók Ragnar á orðinu og spændi í gegnum hana í stuttri flugferð. Ég hafði ekki lesið neitt eftir hina heimsþekktu P.D. James áður, og fundust sögurnar góðar, vel uppbyggðar – notalegar. (SN.)

 


 

Óskalisti Leslistans:

  

Elísabet Kristín Jökulsdóttir gaf á dögunum út nýja ljóðabók, Lítil sál sem aldrei komst til jarðar. Hún fór auðvitað beint á óskalistann hjá mér og séðir áskrifendur Leslistans munu ekki tvínóna við að tryggja sér eintak. Hér er gamalt Leslistaspjall við skáldið. (SN.)

 

Bækur, 20. desember 2018

José Saramago er einn þeirra höfunda sem endurskilgreindu fyrir mér hvað hægt væri að gera í skáldskap þegar ég uppgötvaði hann á sínum tíma. Sigrún Ástríður Eiríksdóttir vann það þjóðþrifaverk að íslenska þekktustu bók Saramagos, Blindu, og ég hvet alla, sem ekki hafa lesið hana, til að leggja niður störf á stundinni, hætta við að stinga sér ofan í sundlaugina, leyfa smákökubakstrinum að bíða – og hlaupa heldur út í búð eða á bókasafnið til að næla sér í eintak af þessu meistaraverki.

Í vikunni las ég Hellinn, eða The Cave, eftir sama höfund. Sú fjallar um leirkerasmið sem  neyðist til að hætta framleiðslu þegar fólk byrjar að kaupa fjöldaframleiddar plastvörur í staðinn fyrir leirmunina hans. Verkið má lesa sem eins konar dæmisögu um það hvernig kapítalisminn upprætir líf handverksfólks; en styrkur sögunnar býr þó fyrst og síðast í persónusköpuninni. Bókin er, líkt og eiginlega allar skáldsögur, aðeins of löng – og alls ekki mitt eftirlætisverk eftir Saramago – en þó vel lestursins virði, líkt og raunar flest annað sem Saramago sendi frá sér. (Hellirinn var í sérstöku uppáhaldi hjá hinu mætu Ursulu K. Le Guin.) Hér er önnur ágæt umfjöllun um bókina. (SN.)

 


 

Óskalisti Leslistans:

 

Ég sá fyrir stuttu að það er væntanleg í vor ný bók frá ævisagnameistaranum Robert Caro. Það sem gladdi mig sérstaklega var að bókin fjallar fyrst og fremst um skriftækni hans og rannsóknaraðferðir. Ég get ekki beðið eftir að lesa hana. (KF.)

Bækur, 14. desember 2018

Í síðasta Leslista nefndi ég að ég væri að lesa Guadalupe Nettel, mexíkanskan höfund, og væri afar ánægður með þá uppgötvun mína. Í kjölfarið barst Leslistanum bréf frá Kristínu Guðrúnu Jónsdóttur, dósent í spænsku við Háskóla Íslands: 
„Ég fylgist reglulega með leslistanum ykkar og hef gaman af. Ég sá ykkur minnast á Guadalupe Nettel í síðasta listanum. Kannski hafið þið gaman af því að vita að ég er að þýða Historias naturales á íslensku. Og aldrei að vita nema að þýðingarnar verði fleiri. Sennilega þá El cuerpo en que nací.“
Við höfum sannarlega gaman af því! – Historias naturales var einmitt önnur bókanna sem ég las eftir Nettel, og hreifst af. Tilhlökkunarefni.

Ég færði mig annars í skáldsögulestri frá Mexíkó til Morokkó í vikunni og las (í enskri þýðingu) bók eftir hinn franska Matthias Énard, Street of Thieves. Fyndin, ævintýraleg, fjörug – og afar hressilega rituð. Sögusviðið er Tangier í Morokkó, leikar berast einnig til Túnis og Spánar, og efniviðurinn arabíska vorið.

Þá endurnýjaði ég kynni mín við Thomas Bernhard; kveikjan var sú að Bragi Ólafsson talaði svo fjálglega um hann í frábæru spjalli við Leslistann síðastliðið sumar. Konan mín hafði orð á þessu nýlega þegar ég sat snemma morguns í rólu á leikvelli á meðan þær dóttir mín léku sér í kastalanum: „Mér finnst eitthvað dásamlegt við að þú sért að lesa Útrýmingu eftir Thomas Bernhard hér á rólóvellinum.“ Ég kom af fjöllum; er ekki daglegt brauð að fólk uni sér á rólóvelli á kafi í bók eftir Thomas Bernhard? Þetta er mögnuð skáldaga – en líka óþolandi, langdregin, þung, erfið, ruglingsleg, klikkuð. Ég get ekki lesið hana nema í smáskömmtun, annars missi ég vitið. (SN.)

 


 

Óskalisti Leslistans:

 

Þar sem ég er búinn að vera að röfla á þessum vettvangi um að taka upp úr bókakössum þá benti Gyrðir Elíasson mér á mjög forvitnilega ævisögu Donald Hall sem heitir einmitt Unpacking the Boxes: A Memoir of a Life in Poetry. (KF.)

Bækur, 7. desember 2018

Í síðasta Leslista nefndi ég að ég væri flytjast í nýtt húsnæði og þess vegna að taka upp úr bókakössum þessa dagana. Það minnti mig á grein sem fjallar einmitt um tilfinningarnar og minningarnar sem vakna við að taka upp úr gömlum bókakössum. Ég gerði hins vegar þau mistök að ég fór rangt með nafn höfundar þessarar ritgerðar. Ég sagði að hún væri eftir Stefan Zweig, þegar hið rétta er að hún er eftir Walter Benjamin. Enginn annar en ofannefndur Gyrðir Elíasson sendi okkur línu og leiðrétti misskilninginn og þakka ég honum kærlega fyrir ábendinguna. Svo fatta ég það þegar ég er búinn að taka megnið af bókunum mínum upp úr kössunum að þessi ritgerð er til í góðri íslenskri þýðingu Jóns Bjarna Atlasonar í bókinni Fagurfræði og miðlun þar sem safnað hefur verið saman úrvali greina eftir Benjamin undir ritstjórn Benedikts Hjartarsonar. Ég hef átt þessa bók í mörg ár og skil ekki af hverju ég gleymdi henni – og enn síður af hverju ég ruglaði þessum ágætu rithöfundum saman. Það er engum mönnum hollt að vera aðskilinn bókasafninu sínu í langan tíma. Nú finn ég loks að ég get andað léttar, lesið og lifað betur. Hér er ágæt lína úr þessari góðu grein Benjamin sem ég er nokkuð sammála:
„Til fallegustu minninga safnarans telst hins vegar það augnablik þegar hann kom bók til bjargar – sem hann hafði jafnvel aldrei hugsað um og hvað þá dreymt um að eignast – vegna þess að hún lá svo umkomulaus og yfirgefin á opnum markaði, og keypti hana til að veita henni frelsi, líkt og í ævintýrinu í Þúsund og einni nótt þegar prinsinn kemur fallegu ambáttinni til bjargar. Fyrir bókasafnarann er nefnilega hið sanna frelsi allra bóka einhver staðar á hillum hans.“ (KF.)

Ég er á ferðalagi um Mexíkó og seildist því eftir bókmenntum sem þaðan eru upprunnar – þannig lágu leiðir okkar Guadalupe Nettel saman. Það er alltaf jafn gaman að uppgötva nýjan höfund sem höfðar til manns. Skáldsaga Nettel, sem í enskri þýðingu nefnist After the Winter, fannst mér afar bitastæð. Ekki spillir að sögusviðið er einkum tvær borgir sem ég þekki vel: New York og París. Galdur Nettel er hversu rólyndislega hún vefur sögu sína, og það af fádæma öryggi og hlýju, og hversu flink hún er að lýsa sögusviði, magna upp stemningu og búa til persónur. Mikill happafundur.

Um leið og ég lauk við After the Winter kannaði ég hvort góðir menn hefðu ekki unnið það þjóðþrifaverk að þýða fleiri verk eftir Nettel yfir á ensku – og jú, ég hafði heppnina með mér. Smásagnasafnið Natural Histories stendur fyrrnefndri skáldsögu kannski ekki alveg á sporði, en er þó stórfínt. Sögurnar hverfast einkum um sambönd manna og dýra, og draga á lúmskan hátt fram líkindin á milli okkar og dýranna. Einkum finnst mér eftirminnileg önnur sagan, sem fjallar um glímu fjölskyldu einnar við kakkalakka sem gera innrás á heimilið. Næst hlakka ég til að lesa þriðju ensku þýðinguna á bók eftir Nettel, The Body Where I Was Born. Þangað til ég kemst yfir hana er ég (loksins) að lesa hina klassísku The House on Mango Street eftir hina mexíkósku/bandarísku Söndru Cisneros, bók sem fór víða á sínum tíma og er skrifuð í stuttum, ljóðrænum köflum.


 

Óskalisti Leslistans:

 

Ég sá auglýsta nýja bók um myndhöggvarann Einar Jónsson sem vekur áhuga minn. Hann er einn af mínum uppáhalds íslensku listamönnum og saga hans er alveg hreint ótrúleg. Ég mæli líka með sjálfsævisögu hans, Minningar/Skoðanir, sem er alveg hreint stórskemmtileg.

Bandaríski rithöfundurinn Cal Newport gefur á næstunni út bók sem nefnist Digital Minimalism og fjallar um það hvernig hægt er að lifa eðlilegu og uppbyggilegu lífi án þess að láta samfélagsmiðla og önnur stafræn tól stjórna manni. Eflaust holl lesning fyrir marga – mig með talinn. (KF.)

Í skemmtilegu litlu bókasafni í Mexíkóborg, Aeromotto, rak ég augun í verk sem ég verð að eignast – Wildwood Wisdom eftir Ellsworth Jaeger. Bókin kom fyrst út árið 1945 og geymir meðal annars leiðsögn í því hvernig best sé að tendra bálköst, sigla kanó, nota exi og hníf, og búa til skjólshús úr því sem hendi er næst hverju sinni. Ef ég fæ þessa í jólagjöf verð ég glaður og sæll. (SN.)

 

Bækur, 30. nóvember 2018

Fullorðinsbækur:

Nú var ég loksins að flytjast í húsið mitt eftir að hafa dvalið hjá tengdaforeldrum mínum í átta mánuði. Ég mun verja helginni í að taka upp úr bókakössunum mínum sem ég hef saknað ógurlega síðustu mánuði. Mér var þá hugsað til þessarar fallegu greinar eftir Stefan Zweig sem fjallar einmitt um þetta, tilfinningarnar og minningarnar sem flæða um mann þegar maður tekur upp úr rykföllnum bókakössum. Þessa grein er að finna í enskri þýðingu í ritgerðarsafninu Illuminations sem ég mæli mikið með.

Ég rambaði í vikunni á fáránlega áhugaverða síðu á vegum CIA þar sem njósnadeildin bandaríska birtir ýmis upplýsingarit um njósnir og skilvirka upplýsingaöflun. Það sem mér fannst einna áhugaverðast að finna þar var bók um „njósnasálfræði“ eða Psychology of Intelligence Analysis. Ég hef aðeins blaðað í henni (enda leiðinlegt að lesa langan texta af síma eða tölvuskjá) en finnst hún bæði áhugaverð og gagnleg þrátt fyrir að ég starfi ekki sem njósnari (ennþá). Ég staldraði sérstaklega við fyrsta kaflann sem ber titilinn Thinking About Thinking og fjallar einmitt um hvernig maður á að fara af því að þroska og betrumbæta það hvernig maður hugsar.

Ég vil helst ekki dæma bækur áður en ég klára þær í heild sinni (fyrir utan að lýsa yfir áhuga mínum) en ég má til með að segja nokkur orð um bókina Factfulness eftir Hans Rosling sem ég byrjaði á fyrir nokkrum dögum. Hún hefur verið lofuð í hástert síðan hún kom út fyrr á árinu – áðurnefndur Bill Gates talaði t.d. um að hún væri ein besta bók sem hann hefði lesið. Markmið bókarinnar er fyrst og fremst að benda á nokkrar staðreyndir um stöðu heimsins sem sýna fram á að hann sé að þróast til betri vegar. Bókin er virkilega vönduð og vel skrifuð (byrjar þannig allavega) og fær mann svo sannarlega til að horfa bjartari augum á stöðu mála á heimsvísu. Mér finnst t.d. alveg sláandi að sjá hvað það hefur dregið mikið úr fátækt í heiminum á síðustu áratugum. Eftir sem áður er ég ekki sannfærður um að heimurinn sem slíkur sé að þróast í átt til betri vegar. Ég trúi því að maðurinn geti stuðlað að framförum á sviði tækni og vísinda en ég held að mannlegt eðli sé mjög torbreytanlegt – þ.e. að mannskepnan verði jafn grimm og jafn góð eftir 100 ár og hún var fyrir 100 árum síðan. Þannig eru allar framfarir í eðli sínu afturkræfar og ekki hægt að gera ráð fyrir að þær endist – en það er vissulega enn betri ástæða til að berjast fyrir þeim. Ég ætla að klára bókina áður en ég felli lokadóm um hana. Held því líka til haga að það er öllum mönnum hollt að lesa efni sem maður er ósammála. Mig grunar að ég komi klárari úr þessum lestri í hið minnsta. (KF.)

Út er komin snotur, lítil bók, eftir eftirlætishöfundinn minn, hinn argentíska Cesar Aira, og nefnist í enskri þýðingu On Contemporary Art, gefin út af David Zwirner Books. Aira lýsir dálæti sínu á list og liststefnum, og einkum listtímaritum, og veltir vöngum yfir stöðu listarinnar í samtímanum – á sinn einstaka hátt. (SN.)

 

 

Barnabækur:

Door eftir eftir suður-kóreska teiknarann og höfundinn Jihyeon Lee rataði á fjörur mínar í vikunni – og er algjörlega stórfengleg. Teiknistíllinn er mjög sérstakur, í senn aðlaðandi og framandi – og sagan, sem sögð er án (skiljanlegra) orða, heillandi. Bók í sérflokki.

Þá keypti ég aðra barnabók, sem ég hafði fyrst tekið á bókasafninu en vildi eignast: Extra Yarn eftir Mac Barnett, með teikningum eftir Jon Klassen. Þeir félagar hafa unnið að nokkrum bókum í samstarfi og hlotið fyrir lófatak og viðurkenningar. Í Extra Yarn finnur Annabelle litla öskju með lopa í öllum regnbogans litum og tekur að sauma peysur á alla í þorpinu sínu – og síðan einnig á dýrin þar, húsin, trén. Lopinn virðist aldrei þrjóta. Þetta er afar falleg og eftirminnileg bók, með fléttu sem gengur upp á órökrænan hátt, eins og svo margt í góðum skáldskap. (SN.)

 

 

Óskalisti Leslistans:

 

Ég hef haft gaman af því að lesa það sem stærðfræðingurinn Steven Strogatz hefur frá að segja. Þess vegna fannst mér gaman að sjá að það er væntanleg bók eftir hann sem nefnist Infinite Powers og fjallar um undraheima stærðfræðinnar.

Ég minntist á tvær greinar eftir vísindamanninn Laslo Barabasi í síðasta lista. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig ég fór að því að uppgötva þennan áhugaverða mann. Upp úr þurru byrjaði hann að elta mig á Twitter fyrir nokkrum mánuðum síðan og ég hef í kjölfarið farið að lesa mér til um ýmislegt sem hann hefur gert. M.a. tók ég eftir því að hann gaf nýlega út bók sem nefnist Formula – Universal Laws of Success sem lítur út fyrir að vera helvíti áhugaverð.

Talandi um flókin kerfi, stærðfræði og tölur. Miðað við Amazon körfuna mína þessa dagana virðist það vera það eina sem mér er hugleikið. Ég hnaut t.d. um þessa bók hér sem er nýútkomin og er kennslurit um „flókin kerfi“ (e. complex systems). Ég er alveg viss um að ég muni ekki skilja neitt í henni ef ég fæ hana í hendurnar – en mér finnst hún samt fjári áhugaverð. (KF.)

Titillinn á The New Dark Age: Technology and the End of the Future, nýrri bók eftir James Bridle, höfðar afar sterkt til mín. Eitthvað handa öllum þeim sem óttast að tæknin muni hugsanlega með tímanum gera – eða hafi jafnvel nú þegar gert – okkur að einsleitari og glámskyggnari dýrategund. Úr lýsingu frá Verso-útgáfunni: „As the world around us increases in technological complexity, our understanding of it diminishes. Underlying this trend is a single idea: the belief that our existence is understandable through computation, and more data is enough to help us build a better world.“ Í myndböndunum, sem fylgja hlekknum hér fyrir ofan, ræðir Bridle meðal annars á afar næman hátt um hvernig tölvukerfi og forrit eru ekki hlutlaus heldur oft t.d. afar rasísk – enda byggist ákvarðanir þeirra alfarið á því sem þau hafa úr að moða, þ.e. gögnum um sögu/skoðanir/kreddur okkar, mannkynsins. Ef við ætlum að treysta tölvum til að hugsa fyrir okkur, á hvaða upplýsingum mötum við þá tölvukerfin? Eins lýsir hann því hvernig infrastrúktúr internetsins mótast af heimsvaldastefnu fyrri tíma, og minnir okkur á að internetið er ekki einhver svífandi og óefnislegur undraheimur í skýi fyrir ofan kollinn á okkur, heldur knúinn áfram í risastórum byggingum við útjaðar borga og í sæstrengjum, mannvirkjum sem senda frá sér mikinn hita og krefjast gríðarlegs rafmagns. (SN.)

Út er komin bók um hvernig nýta má gagnavísindin til góðs sem heitir Model Thinker: What you Need to Know to Make Data Work for You. Þar sem ég lifi og hrærist í þessum heimi í starfi mínu er ég nokkuð öruggur með að ég kaupi þessa bók. (KF.)