Ráðunautur Leslistans: Gylfi Ólafsson

Velkominn í ráðuneyti Leslistans, Gylfi. Hann Sverrir sér yfirleitt um að bjóða í Ráðuneytið og er oftast með bakkelsi og kaffi á boðstólnum. Ég er ekki alveg jafn huggulegur og hann en vona engu að síður að það fari vel um þig. — KF

Takk fyrir að bjóða mér að vera ráðunautur. Á ég ekki að byrja að segja að ég er dyggur vikulegur lesandi fréttabréfsins ykkar. Þar kemst ég í margt bitastætt til að setja á leslistann minn.

Það gleður mig að heyra! Byrjum á byrjuninni: Hvað ertu að lesa þessa dagana?

Ég er með haug í gangi, enda nota ég fjóra mismunandi miðla til að graðga í mig lesefni. Á náttborðinu er ég með Í barndómi eftir Jakobínu Sigurðardóttur sem fjallar um æsku hennar á Hornströndum. Auk þess er ég með haug af stjórnunarbókum af bókasafninu (sem ég fjalla um fyrir neðan). Í eyrunum var ég að ljúka við ævisögur Gísla á Uppsölum eftir Ingibjörgu Reynisdóttur og Jónasar Hallgrímssonar eftir Pál Valsson á Storytel, og á Audible er ég að reyna að þræla mér í gegnum Becoming eftir Michelle Obama.

Þessa mánuðina er sorglega mikið af krabbameini í kringum mig, og til að hjálpa mér að takast á við það hef ég verið að endurlesa Mortality eftir Christopher Hitchens, bók sem hann skrifaði eftir að hann greindist með krabbamein og skildi við ókláraða þegar hann lést.

Svo er ég nýbúinn með Hnignun, hvaða hnignun eftir Axel Kristinsson. Sú bók er mikið tour de force þar sem hann fer á agaðan hátt í gegnum hina lífseigu mýtu um hnignun íslensks samfélags frá 1400 til 1800. Óháð tesunni er bókin yfirveguð yfirferð um krafta sem verkað hafa á þjóðina og lifnaðarhætti frá landnámi, og hvernig stjórnmálaskoðanir geta haft varanleg áhrif á söguskoðun okkar. Ég mæli sem sagt mjög með þessari bók og mun væntanlega reyna að lesa hana aftur kannski næsta sumar í von að tileinka mér betur efnið því mér fannst að það væru í henni gullkorn í nánast hverri einustu efnisgrein.

Ég les á netinu að þú ert menntaður í heilsuhagfræði — það er fag sem ég veit ósköp lítið um. Hvaða bók myndirðu mæla sérstaklega með fyrir þá sem vilja fræðast um heilbrigðismál/heilsuhagfræði?

Því miður hefur lítið verið skrifað um heilsuhagfræði með hinn svokallaða upplýsta almenning í huga. Nýlega kom út ágætis yfirlitsrit um íslenskt heilbrigðiskerfi eftir Ágúst Einarsson, og svo er hægt að benda á Holdafar eftir Tinnu Laufeyju Ásgeirsdóttur.

Á ensku bendi ég á bókina The Cost Disease eftir William Baumol, en eftir honum heitir einmitt hagfræðitilgátan sem skýrir af hverju þjónusta verður smám saman dýrari en vörur. Sú tilgáta skýrir af hverju heilbrigðiskerfið tekur alltaf stærri og stærri hluta þjóðarútgjalda. Önnur bók sem kom út á dögunum og ég hef ekki enn lesið er Why Are the Prices So Damn High eftir Helland og Taborrok, ókeypis í pdf-sniði.

Um heilbrigði og heilbrigðiskerfi almennt er flest sem bæði Atul Gawande og Ben Goldacre hafa skrifað gott, þó sá síðarnefndi fari stundum aðeins of langt í að ætla lyfjafyrirtækjum og vísindamönnum illan hug með heimsósómalýsingum. Af öðrum bókum mæli ég með Meistara allra meinaeftir Siddhartha Mukherjee, Do No Harm eftir Henry Marsh og The Immortal Life of Henrietta Lacks eftir Rebekku Skloot, allt áhugaverðar bækur og vel skrifaðar.

Þú ert for­stjóri Heil­brigðis­stofnunar Vest­fjarða, sem ætla má að sé nokkuð umfangsmikið og ábyrgðarríkt starf — hvernig finnurðu tíma til að lesa?

Það er nú svo að í stóru og ábyrgðarmiklu starfi getur maður aldrei komist yfir allt sem maður vill. Það er því hættulegur leikur að ætla að „klára“ vinnuna, því það mun ekki takast og skilur mann eftir útbrunninn innan ekki langs tíma.

Svo er það tæknin. Kindillinn kom fyrst og gerbreytti lestrinum og nú á síðustu misserum eru það þráðlausu heyrnartólin. Heimilisstörf og barnauppeldi gefa fjölmörg tækifæri til lestrar ef þetta tvennt er til staðar; þvottahús og eldhús henta vel fyrir hljóðbækur, hoppibelgurinn og róluvöllurinn fyrir kindilinn, og ýmisskonar hangs með ungum börnum gefur rými fyrir lestur á síðu og síðu. Svo eru bókasöfn góðir staðir til að eyða klukkutíma með börnunum eftir leikskóla.

Auk þess er það kannski einmitt í stóru og ábyrgðarmiklu starfi sem lestur verður mikilvægari. Fyrir því eru tvær ástæður. Í fyrra lagi er ég stöðugt að reyna að læra og lesa mér til um hvernig ég get orðið betri. Þar hef ég til dæmis spænt í gegnum bókaflokk Hauks Inga Jónassonar og Helga Þórs Ingasonar (Skipulagsfærni, Samskiptafærni, Stefnumótunarfærni, Gæðastjórun, Leiðtogafærni o.fl.) á síðustu mánuðum, auk ýmissa bandarískra bókmennta sem eru minna eftirminnilegar.

Í seinna lagi er mikilvægt að geta hætt í vinnunni. Oft eru stór og eða erfið mál til umfjöllunar og þá er hætt við að heilu kvöldin og næturnar fari í að hugsa um málið frá öllum hliðum fram og til baka. Ef maður fær ekki frí frá vinnunni heima — hvað þá þegar maður á að vera að sofa — þá brennur maður fljótt upp. Þá hefur lestur reynst mér gagnleg leið til að dreifa huganum.

Einhverjar vefsíður eða hlaðvörp sem þú sækir meira í en önnur?

Af íslensku hlaðvarpi hlusta ég á einkar gott hlaðvarp Landspítala þar sem ég var einmitt gestur í síðasta þætti, þegar Stefán og Ási umsjónarmenn komu í heimsókn hingað til Ísafjarðar.

Annað íslenskt sem ég mæli með er Hyldýpimagnaðri frásögn af mannskaðaveðri í Ísafjarðardjúpi 1968, Hismiðhlaðvarp um smábarnauppeldi og Skúla Mogensen, Ágætis byrjun um menningarsögu Íslands síðustu öldina og Mozart, misskilinn meistari um tónsnillinginn. Ég hlustaði svo á Þjóðhöfðingja Íslands á Storytel í lestri Veru Illugadóttur sjálfrar, og það var eins og sjálfstæð þáttaröð af hlaðvarpsþættinum hennar.

Ég hlusta töluvert á sænskt hlaðvarp. Nú þegar Lilla drevet hefur lokið göngu sinni er það Stormens utveckling, sem fjallar um stjórnmál og loftslagsmál í spéspegli. Spanarna og På Minuten hafa verið lengi verið á matseðlinum, sá fyrri er gamansöm tilraun til að spá fyrir um framtíðina, en sá seinni keppni í að segja furðusögur án þess að hika eða endurtaka sig.

Að síðustu langar mig að benda á nýtt hlaðvarp sem heitir Strong songs, þar sem Bandaríkjamaðurinn Kirk Hamilton fer í gegnum eitt vinsælt lag í einu og greinir út frá tónfræði og upptökutækni.

Eru einhverjir höfundar/bækur í sérstöku uppáhaldi hjá þér?

Af því sem ég hef ekki nefnt nú þegar langar mig að nefna hina bandarísku Mary Roach sem skrifar um bráðfyndnar og upplýsandi bækur um tengsl vísinda við hitt og þetta skrýtið og skemmtilegt. Bækur eins og Packing for MarsBonk: The Curious Coupling of Science and Sex, Gulp: Adventures on the Alimentary Canal og Grunt: the Curious Science of Humans at War.

Sækir þú meira í óskálduð verk (e. nonfiction) en skálduð verk?

Tvímælalaust. Heimildamyndir og heimildaþættir eru yfirleitt leiðinleg vegna þess að miðillinn hentar illa. Ég sæki því skáldskap í kvikmyndir og þætti en óskáldað í ritað eða lesið mál.

Einhverjar fleiri bækur sem þú vilt mæla með að lokum?

Já, það eru kannski fjórar sem ég myndi vilja nefna.

Ariasman eftir Tapio Koivukari fjallar á einstaklega manneskjulegan hátt um sanna sögu af fjöldamorði sem framið var á Böskum sem urðu veðurtepptir á Íslandi fyrir fjórum öldum.

Fátækt fólk eftir Tryggva Emilsson er fantavel skrifuð áminning um hvað stutt er síðan lífskjör voru hræðilega bág.

Um nútímamenningu eru það kannski Stofuhiti og Ást er þjófnaður, sem hvor á sinn hátt lýsa menningu á tölvuöld.

Aldeilis glæsilegt! Kærar þakkir fyrir gott spjall, Gylfi, og aragrúa góðra ábendinga. Við hlökkum til að kafa frekar í þær.

Ráðuneyti Leslistans: Ritstjórn Skandala

Skandali nefnist flunkunýtt (and)menningartímarit sem kemur út á pappír og dafnar einnig á alnetinu. Af því tilefni ginnti ég ritstjórn tímaritsins í nokkuð langt og kaótískt spjall með atbeina tækninnar þvert á heimsálfur. Við ræddum tímaritið en impruðum einnig á ýmsu öðru: The Bloodhound Gang, djöflum og dýrlingum, skopparakúltúr, fótsveppum og svo auðvitað góðum bókum og annarri miðlun hugsunar. — Sverrir Norland

Sverrir Norland: Sælt góða Skandafólk, mig langaði að byrja á því að inna ykkur eftir því hvað Skandali er? Bráðum kemur út fyrsta tölublað; við hverju má íslensk þjóð búast?

Ægir: Skandali er ýmislegt. Þetta er blað. En líka hugsjón, samfélag, verkefni í þróun og mótun, bráðum heimasíða. Mest af öllu er Skandali einskonar leið til að sannreyna þá kenningu að það sé fullt af skapandi fólki í landinu sem er að sinna sínum verkefnum hver í sínu horni og kannski ekki að koma sér á framfæri sem skyldi (eða einfaldlega tala saman). Við róum í raun staurblind á þessi mið. Ekkert okkar í ritstjórn hefur neina alvöru reynslu af svona útgáfu, eða mikið viðskiptavit, eða erum sérstaklega úthverf. Við erum að vinna með kenninguna að um leið og þú byggir eitthvað hljóti fólk að koma að skoða það, að þetta bara reddist. Að því sögðu þá hafa viðbrögðin verið góð og við erum bjartsýn á þetta fyrsta tölublað. Það kemur út fyrir mánaðarlok (ef áætlanir standast!) og ég fullyrði að þetta verður ekkert sorp. Við fengum mun meira efni en hægt væri að birta í einu blaði og sátum því uppi með það lúxusvandamál að þurfa að velja og hafna. Blaðið verður samt troðið og 100% öruggt að allir ættu að geta fundið eitthvað að sínu skapi á þessum síðum, enda áhersla lögð á fjölbreyttni og tilraunastarf. Þjóðin ætti því að fara á klósettið tímanlega, slökkva á PC-filternum og þurrka af lesgleraugunum.

Aldís: Skandali er opinn vettvangur fyrir alla sem vilja tjá sig með einhverju formi, um nokkurnveginn hvað sem er. Blaðið, og kollektívið sem slíkt er einfaldlega tækifæri fyrir skapandi einstaklinga til að birta verk sín á auðveldan máta og með krafti fjöldans.

SN: Hver eruð þið, nákvæmlega, væruð þið til í að flétta af ykkur hulunni? Hvað leiddi ykkur saman annað en ást á hinu háleita og næm móttökuskilyrði gagnvart fegurðinni?

Ægir: Ég er heimspekingur að mennt og lundafari, sagnfræðimenntaður að auki, og ljóðskáld. Svona allsherjarnörd með engin arðbær áhugamál. Ég hafði að vísu mínar efasemdir þegar þessi hugmynd um að gefa út bókmenntatímarit kom fyrst til, einmitt vegna hagkvæmni sjónarmiða, en fífldrifska og hugsjónarmennska náði fljótt yfirhöndinni. Svo er ég líka með leiðigjarnt blæti fyrir því að taka að mér fleiri verkefni en ég réttilega ræð við hverja stundina, þannig að vafalaust er þetta angi af því meiði.

Oddný: Ég játa að ég er líka heimspekingur að mennt og lundarfari. Anton og Ægir fengu hugmyndina að stofna tímarit og buðu mér að vera með. Ég vissi að verkefnið yrði krefjandi en gat ekki staðist áskorunina. Ég stefni á að vinna við heimspekina og vil nýta öll tækifæri til að finna farveg hennar í hinu og þessu.

Aldís: Við Ægir höfðum vitað af hvoröðru í nokkurn tíma þegar við kynntumst loksins almennilega í kringum 2016. Það var um það leiti þegar Ægir gekk til liðs við Fríyrkjuna sem á þeim tíma var starfandi ljóðakollektív sem hélt regluleg ljóðakvöld og gaf út þrjár bækur á árunum 2014–2016. Ég sá um umbrotið á seinni tveimur bókunum og sat í ritstjórn þriðju útgáfunnar.

Á þessum árum höfum við Ægir reglulega sent hvortöðru texta til rýningar og reynt að styðja við hvort annað með ýmsu móti, Ægir hefur komið mér í umbrot á hinum ýmsu verkefnum sem hann hefur verið viðloðandi líkt og tímariti Heimspekideildar HÍ; Byltíng, og svo sá ég um umbrotið á fyrstu ljóðabókinni hans ‘Ódýrir endahnútar’.

SN: Hæ, Ægir, hæ, Oddný.

Karitas M. Bjarkadóttir er svo áskrifendum Leslistans að góðu kunn: hún var vígð inn í ráðuneytið fyrir skemmstu. Hæ, Karitas, hvernig hefurðu það í dag?

Karitas: Ég hef það voða fínt! Gaman að fá að koma aftur!

SN: Gott að fá þig. Og hver ert þú, Tanja, á hvaða hillu siturðu í lífinu og hver er uppáhaldsmaturinn þinn?

Tanja: Ég er svona alt-mulig-manneskja og sit á mörgum hillum, vasast í hinu þessu og virðist aldrei geta sinnt færri en fimm verkefnum í einu. Í augnablikinu er ég íslensku- og ritlistarnemi, rithöfundur í vinnslu, bókaútgefandi, bókasafnsstarfsmaður og björgunarkona. Hvað uppáhaldsmatinn varðar get ég ómögulega gefið ákveðið svar. Kannski mexíkósk súpa eða grænmetisborgari eða súkkulaðiís frá Oatly. Eða pasta með rauðu pestói eða marókóskur baunapottréttur með apríkósum og möndlum.

SN: Bókaútgefandi og björgunarkona er svolítið góð blanda og kannski sami hluturinn. Takk fyrir kynninguna, Tanja.

Og sæll og blessaður, Anton , ert þú jafn heimspekilega sinnaður og samherjar þínir hér að ofan og hvort ertu meira fyrir lífið í sveitinni eða borginni?

Anton: Ég er einmitt að læra heimspeki líka, en þá ekki búinn að ákveða hvað ég ætla að vera þegar ég verð stór. Kannski rafvirki, fer það ekki vel með heimspeki? Annars er ég alfarið fyrir borgina og hef aldrei skilið þetta sveitablæti í sumum, en ég kann svo sem að meta útsýnið þegar ég tek rúnt upp á skipaskaga. Stundum fer ég jafnvel lengra og þá vil ég helst ekki keyra svo ég sé frjáls til að stara út um gluggann. En borgin er minn staður þó svo að það geti vel breyst. Nú er ég nýfluttur í vesturbæinn og eftir heila tvo daga get ég fullyrt að hér er best að vera. Áfram KR! (samt ekki).

SN: Halló, kæra Aldís, hver ert þú — í stuttu eða löngu máli — og manstu eftir jólanótt þar sem þú vaktir og last fram undir morgun, allt úti í smákökumylsnu? Eða hefurðu alltaf verið ákaflega kvöldsvæf manneskja?

Aldís: Sæll Sverrir og ég afsaka sein svör að minni hálfu, ég er stödd erlendis og mikið um að vera hjá mér þessa dagana. Ég hef engar sérlegar minningar af jólalestri en ég hinsvegar man mjög vel eftir fyrstu hljómflutningsgræjunum sem ég fékk um jól, þá 10 ára gömul, helst man ég þetta því þegar ég setti græjurnar í samband og kveikti á útvarpinu var lagið „The Bad Touch“ með Bloodhound gang í gangi; ég kann allann textann enn utanað.

SN: Engar minningar af lestri! Svei mér þá. En heyrðu: Ég á líka minningu af Bloodhound Gang. Ég er svo gamall að þegar ég var í grunnskóla sátu jafnaldrar mínir klukkustundum saman við útvarpstækið (ekki ég — of kúl eða utan við mig) og biðu eftir að vinsælustu lögin yrðu spiluð… og ýttu svo á Record og tóku þau upp á KASSETTU. Ég man að ein bekkjarsystir mín gómaði einmitt „The Bad Touch“ með þessum hætti. Og ekki bara það, heldur mætti hún með kassettuna í matreiðslutíma daginn eftir. Það var power move á þeim tíma. (Þetta var, félagslega, ein sterkasti einstaklingur Hlíðaskóla á þeim tíma og mjög taktískt að leyfa okkur að njóta Bloodhound Gang meðan við hömuðumst í matreiðslustofunni, öll klædd í hvítar svuntur.) Á einhverjum tímapunkti fékk ég það hlutverk, útataður í hveiti, að spila þetta merka framlag The Bloodhound Gang fyrir viðstadda í (á að giska) tólfta skipti í röð. Ég ætlaði að ýta á Play en ýtti óvart á Record og tók sem sagt yfir byrjunina á laginu. Fattaði þetta ekki fyrr en ég hafði eyðilagt fyrstu tuttugu sekúndurnar afþví. Stórslys. Matreiðslukennarinn varð þess vís að ég hafði gert axarskaft (bekkjarsystir mín hafði sem betur fer skroppið á klósettið) og ljóstraði því ekki upp hver sökudólgurinn hefði verið. Bekkjarsystir mín sneri aftur og táraðist af frústrasjón þegar hún fattaði hvað gerst hafði. Enn þann dag í dag veit hún ekki að ég bar ábyrgð á þessu.

En allavega, lestur, Aldís?

Aldís: Já, hvað lestur varðar þá skammast ég mín að viðurkenna það að ég les ekki nærri því jafn mikið og mig langar til, vegna þessa setti ég mér mjög einfalt markmið um 17 ára aldurinn: Að lesa bara “meistaraverk” (og handritin hans Ægis, aka: meistaraverk). Ég hef staðið við þetta markmið og yfir árin náð að vinna á mörgum af helstu meistaraverkum ritsögunnar.

SN: Úff, meistaraverk. Hljómar í senn æðislega og mjög þreytandi. Ég tek ofan fyrir þér.

Og svo síðast en ekki síst: stígðu keikur og heill inn í ráðuneytið, kæri Jón Magnús, hver er uppáhalds-líkamsræktin þín og hvort ertu meira fyrir te eða kaffi? Hverjir eru draumar þínar um framtíð Skandala — og framtíð þína sem einstaklings?

Jón Magnús: Hallú! Ég hef aldrei komist upp á lagið með kaffi og er því vart gjaldgengur í mannlegu samfélagi, hvað þá í skáldasamfélagi. Nema kannski í Englandi. Þar gæti ég sötrað mitt te í skömm. Þegar ég er ekki að arka um Þingholtin í mínum sjö mílna skóm eða veltast um sullsveittur með hálfnöktum karlmönnum þá er ég að vörka axlirnar með því að halda uppi byrðum heimsins. Cue fiðla. Eða fótsveppur. Framtíð Skandala flýgur og fellur með viðtökum lesenda svo ég ætla að leyfa spádómskúlunni að kúra undir sínu fjólubláa flaueli þar til fyrsta tölublað er komið út. Draumurinn væri samt auðvitað Nína. Vonandi á ég mér ekki framtíð sem einstaklingur. Þrái samveru.

SN: Nú langar mig að skjóta á ykkur nokkrum spurningum og þær mynda hlaðborð, fyrstur kemur, fyrstur fær (að svara). Þið megið endilega rífast og vera ósammála og eins svara sömu spurningunni tvívegis, þrívegis o.s.frv.

Fyrsta spurningin er alltof löng (ég virðist eiga það til að spyrja spurninga sem eru lengri en svör viðmælanda en ég skammst mín ekkert fyrir það) og svolítið klaufalega orðuð af minni hálfu en ég læt bara vaða:

Það loðir svolítið við samtímann, þar sem allir eru sítengdir og mögulegt er að slátra orðspori fólks á nokkrum klukkustundum í gapastokki internetsins, að ólíkar skoðanir fá ekki að mætast og skarast með tilheyrandi neistaflugi á gefandi hátt. Þess í stað lokast fólk af í loftlitlum bergmálshellum og þær skoðanir, sem fá mest læk, heyrast hæst. (En marglækaðar skoðanir/yfirlýsingar eru óhjákvæmilega oft svolítið óhugaverðar og klénar enda bókað að þær eru fyrirséðar og „réttar“ — annars fengju þær ekki svona mörg læk. Eða hvað?) Allavega, kannski er þessi súmmering mín bara klisja og bull? Ég held í hið minnsta að eitthvað sé til í henni…

Og ef svo er, þá óttast ég að þetta umhverfi ógni svolítið listsköpun. Við erum hætt að geta aðskilið sköpunarverk fólks frá persónu þess; ef leikstjóri kvikmyndar er staðinn að því að vera karlremba má ekki lengur fíla bíómyndirnar hans, jafnvel þó að leikstjórinn hafi til að mynda alist upp í allt öðru umhverfi en samtímans, fyrir fimmtíu árum, og óhjákvæmilega litast af því. Við trúum ekki á fyrirgefninguna, aðeins fordæminguna.

Og ekki nóg með það, eins þurfum við að passa okkur sérstaklega á því hvað við fílum, sem einstaklingar. Mér skilst að nú sé vafasamt að fíla listaverk nema þau hafi verið búin til af óflekkuðum einstaklingum. Það má til dæmis ekki lengur hlusta á Michael Jackson. Woody Allen hefur verið settur út af sakramentinu (hann hafði mikil áhrif á mig þegar ég var unglingur — bíómyndirnar hans. Og mér finnst erfitt að mega ekki lengur viðurkenna það.)

Eins má ekki lengur hlusta á Morrissey, sem lýsti nýlega yfir stuðningi við einhver öfgahægrisinnuð öfl. Það hefur hins vegar aldrei vafist fyrir mér hvort Morrissey er hálfviti eða ekki. Hann er hálfviti. (Reyndar hef ég aldrei hitt hann og því tæpt af mér að tefla fram öðrum eins sleggudómi.) Að því sögðu, þá var The Smiths ein uppáhaldshljómsveitin mín þegar ég hlustaði enn skipulega á tónlist. Plús að einmitt vegna þess að Morrissey er svolítill hálfviti finnst mér hann áhugaverður listamaður og áhugaverðari en þeir sem eru skotheldir, siðferðilega, og viðhalda geðþekkri birtingarmynd í fjölmiðlum. Morrissey er mannafæla, hefur tilhneigingu til þunglyndis, les mikið af bókum, lýsti einu sinni kóngafólki Englands sem „despicable people“ (sem mér fannst æðislegt) og nú vekur hann máls á því, með kannski svolítið klaufalegum hætti, að honum sé annt um menningu fæðingarlands síns. En það má ekki lengur; alþjóðlega gæskuhyggjan bannar slíkt og kallar það rasisma og þjóðernishyggju.

Sjálfur hef ég ekki gáfur til að mynda mér skýrar skoðanir á jafn stórum málefnum og næ ekki að súmmera upp þessar hugmyndir nema á afar yfirborðskenndan og flatan hátt. Ég er utangátta, lifi á vissan hátt fyrir utan líðandi stundu og hef, meðal annars af þeim sökum, aldrei sett samasemmerki á milli persónu listamanns og verka hans. Um leið er ég þó ekki svo skyni skroppinn að ég átti mig ekki á því að t.Ægird. hvítir karlmenn hafa löngum haft miklu greiðari aðgang að kapítali til að framleiða listaverk en t.d. flestar konur og ýmsir minnihlutahópar (þetta er þó aðeins að breytast til hins betra).

En sem sagt… Mér leikur hugur á að heyra hvaða skoðun þið hafið á þessu:

Oddný: Ég held að ég tali fyrir alla þegar ég segi að sambærilegar vangaveltur um tengsl listamanns við verk sín, sem og tengsl einstaklingsins við ímynd sína á opinberum vettvangi séu uppspretta vonar okkar um að Skandali geti þjónað sem vettvangur fyrir persónulegri tengsl milli listamanna og listunnenda. Skilin milli þessarra hópa þurfa ef til vill ekki að vera jafn skarplega dregin og í raun tíðkast. Satt að segja stendur mér á sama hvort fólk metur listaverk út frá siðfræðilegum-, — pólítískum eða einhverjum öðrum sjónarmiðum, svo lengi sem það telur aðra ekki verða að gera slíkt hið sama. Þetta eru mikilvægar spurningar sem verða ekki útkljáðar í eitt skipti fyrir öll og ættu því frekar að verða uppspretta að góðum samræðum. Við viljum hvetja fólk til þess að ræða eigin list og annarra, hvers vegna hún er list. Við erum öll svo ólík, kannski ef fleiri muna það búa fleiri til list. Ég vil allavega að meiri áhersla sé lögð á að fólk finni út hvað þeim finnist flott með því að búa það til, en að menn þurfi fyrst að að verða ´listunnendur’ til þess að yfirhöfuð mega reyna.

Aldís: Ég tæplega meika þetta umræðuefni og þó er það rauður þráður í flestum verkum mínum og eitthvað sem ég hef gríðarlegan áhuga á, sér í lagi á Íslandi þar sem við erum svo agnarsmá þjóð að ómögulegt er að fela sig í fámenninu. Skýrt og nýlegt dæmi um það er t.d. Ný-uppgvötaður “leyniaðgangur” leikarans Þóris Sæmundar á twitter, þar sem hann var undir nafninu @BoringGylfiSig. Hvað er langt síðan að málið með hann var í loftinu? Hverjum er ekki sama þó maðurinn haldi uppi einhverjum twitter aðgangi í leyni, fær maðurinn bara aldrei að vera í friði héðan af með nokkurn skapaðan hlut? Það er spurning. Er efnið sem hann deilir sem @BoringGylfiSig raunverulegur hugarheimur hans, eða bara eitthvað sem honum finnst fyndið? Nú ef honum finnst eitthvað fyndið, hversu mikið segir það um hans innstu hugarfylgsni?

Íslenskir bergmálsklefar eru mjög athyglisvert fyrirbæri og í litlu samfélagi er það algjör broddur að setja óheflaðar skoðanir sínar á netið, hvað þá að vaða út í ánna sem tröll. Til þess þarf eitthvað sem ég sjálf skilgreini ekki sem hugrekki, heldur klárt “don’t-give-a-fuck” viðhorf. Enda er ég persónulega bönnuð frá öllum íslenskum feminista-grúppum sem ég hef fundið (ég tek það fram að ég er 100% feminisi, ég einfaldlega berst gegn bergmálsklefum) og er þekkt sem tröll á mörgum af stærri grúppum þjóðarinnar og er gjarnan sökuð um að vera gervi-prófíll.

Mikið af minni myndlist er ekki bara gríðarlega persónuleg heldur hefur beina skírskotun og styðst jafnvel við myndefni úr mínu persónulega lífi, ég vinn með sjálfa mig, mínar upplifanir og hugarheim að mestu leyti. Ég get ekki séð hvernig sköpun ætti að koma annarsstaðar frá en úr eigin hugarheimi og ætti því með einhverju móti teljast sem einskonar speglun af listamanninum.
Það er þó ekki þar með sagt að dæma eigi listamanninn út frá verkum hans/hennar því eins og ég segi, þau eru speglun en ekki frummynd, stundum af listamanninum sjálfum, stundum af einhverju sem grípur áhuga hans/hennar. Hvað grípur áhuga okkar skilgreinir okkur ekki sem manneskjur, sögur munu alltaf bara vera sögur og myndir segja kannski meira en 1000 orð en mynd er þó bara stundarbrot. 1000 orð tekin úr samhengi.

Við veltum okkur of mikið upp úr syndum og sorgum annarra. Þær koma mér ekki við.

Tanja: Ég skil þá sem sniðganga verk listafólks sem hefur á einn eða annan hátt brotið af sér en ég skil líka þá sem gera það ekki, hef fengið ágætis rök fyrir hvoru tveggja. Sjálfri hefur mér ekki tekist að taka afstöðu til málsins, ég er þarna einhvers staðar fljótandi mitt á milli, kannski af því að mér finnst heimurinn ekki vera jafn svartur og hvítur og margir vilja meina að hann sé.

SN: Má maður t.d. fíla listaverk eftir skrímsli? Eftir einhvern sem er „vondur“?

Ægir: Fólk getur verið gott eða vont (þó það sé yfirleitt frekar hvorki né), en listaverk eru bara góð eða slæm. Vont fólk getur og hefur skapað góð listaverk og það er ekkert að því að fíla slíkt. Til dæmis eru landslagsmálverk Hitlers alveg frambærileg, ef kannski ekki framúrskarandi, en í það minnsta myndi ég ekki setja persónu skaparans fyrir mig þegar ég met gildi listaverka.

Aldís: Það segir mér enginn að allt í einu sé American Beauty orðin að slæmri mynd.

Það sagði mér maður um daginn að John Wayne Gacy hefði málað trúðamyndir. Sú umræða spratt út frá því að ég er með nokkrar slíkar uppi á vegg hjá mér. Þó ekki eftir hann. En semsagt, svo fylgdi sögunni að það væri maður nokkur sem ætti eina slíka. Geymdi hana í gestaherberginu. Svo fór það eftir skemmtilegheitum gestanna hvort höfundasaga málverksins fylgdi með áður en þau færu að sofa. Já það má. Það MÁ allt.

SN: Getur verið að dýrlingar séu ekki alltaf neitt mjög áhugaverðir?

Ægir: Margir svokallaðir dýrlingar eru reyndar ekkert sérlega áhugaverðir, í það minnsta ekki sem listamenn. Fyrir mér er það frekar einmitt persónueinkenni slíkra einstaklinga sem ég set fyrir mig þegar ég met list, frekar en einkenni þeirra sem fólk gæti kallað “illa”.

Í sambandi við listamenn og hvað má og hvað ekki sat ég einu sinni með fjölskyldu þar sem aldursbilið var 80 ár að horfa á íslenskt uppistand í sjónvarpinu og það var hlegið jafn mikið á báðum endum. Þar myndi ég segja að viðkomandi væri orðinn svo „safe” í sínu gríni að jaðrar við dýrling. Virkar það? Já. Er það mikil list? Neinei ekkert svo.

SN: Eru dýrlingar miklu áhugaverðari en djöflar?

Ægir: Veit ekki með það, en Bukowski er klárlega áhugaverðari en Evelyn Waugh.

SN: Hah! Er það samt? Ég á fimmtíu bækur eftir Bukowski (án gríns: ég var heltekinn af honum á táningsárunum) en dró einmitt út úr hillu af algjörri rælni á japönsku gistiheimili í gær bók eftir Evelyn Waugh og stakk niður í tösku. Hlakka til að lesa hana, ætlaði að gera það í næstu viku.

Aldís: Persónulega tel ég dýrlinga vera grunna falsguði, og djöfla flóknari, raunverulegri og betri að öllu leyti.

SN: … eða nei, þessi bók er ekki eftir Evelyn Waugh heldur Eudora Welty.The Optimist’s Daughter. Vúps. Afsakið ruglingin (og frammíköllin). Og já, kannski erum við öll djöflar?

Hvað finnst þér, Tanja?

Tanja: Það allra, allra áhugaverðasta eru djöfullegir dýrlingar.

SN: Já, þurfa listamenn ekki einmitt að geyma í sér öfgar og ólíka póla — bæði skrímsli og dýrling, illsku og gæsku, greddu og yfirvegun — til að geta endurspeglað heiminn?

Ægir: Öfgar sannarlega hjálpa við að skapa áhugaverð sjónarhorn á heiminn. Sönn snilligáfa þarf mögulega að búa yfir öllu en okkur hinum dugir stundum greddan til þess eins að skapa eitthvað allnokkuð sniðugt.

Við geymum öll í okkur allt ofantalið. Fer allt eftir sjónarhorni. Persónulega tel ég engan illan, sama hversu illt athæfið. Að valda öðrum skaða er alltaf byggt á ótta og vanlíðan. Stundum hættulegri heimsku. Að vinna úr skaða er flóknara. List getur dýpkað eða sundrast sjálf vegna ólíkra póla. Ginnungagap und alles.

SN: Þarf maður að vera pólítískt kórréttur til að hljóta brautargengi a) í heiminum í dag, b) hjá Skandala?

Ægir: a) Nei, en það hefur oft hjálpað, þó ekki endilega þessa stundina (sbr. Trump og co). b) Klárlega ekki.

SN: Á eitthvert ykkar sér eftirlætis-ljóðabók? Jafnvel ljóðlínu?

Ægir: Ég á mér nokkrar eftirlætis ljóðabækur. Fremstar meðal jafningja í íslensku deildinni eru Ræflatestamentið og Veggfóðraður óendanleiki eftir Ísak Harðarson. Í enskunni, Howl and Other Poems eftir Ginsberg. Ég á þrjár ljóðlínur sem eru nógu uppáhalds til að vera flúraðar á húð mína. Tvær þeirra eru „These fragments I have shored against my ruins“ úr The Wasteland T.S. Eliots og „Though lovers be lost love shall not“ úr And Death Shall Have No Dominion eftir Dylan Thomas. Þriðja línan er leyndó.

Jón Magnús: Dead MC Scrolls eftir Saul Williams. Brill stöff. Svo þykir mér fyrsta ljóðabók Halldórs Halldórssonar (Dóra DNA) með því betra. Alveg ótrúlega sönn og sár.

Tanja: Ein af fyrstu þremur bókum Einars Más. Man þó ekki hver þeirra og get ekki komist að því þar sem ég gaf hana frá mér í tilraun til mínímalísks lífstíls (mistök sé ég núna). Uppáhalds ljóðlínu, nei, held ekki. En uppáhalds ljóð, það er einhvers staðar í uppáhalds bókinni. Eitthvað um hagfræði og kartöflur og guð ef mig misminnir ekki.

Aldís: Úrvalsrit Gríms Thomsen er í miklu uppáhaldi hjá mér og Skólaljóðin fylgja mér yfirleitt flest sem ég fer. Ég er mjög hrifin af öllu eftir ísak Harðar og Jóhannes úr Kötlum. Svo finnst mér vert að nefna bók Ásgeirs H. Ingólfssonar, Framtíðin. Að lokum nefni ég Alþingisrímur sem er mjög áhugaverður ljóðabálkur (sér í lagi sjöundu rímu, Bakkusarríma).

SN: Hvor tilfinningin er betri: a) að ná augnsambandi við manneskju á skemmtistað og skynja gagnkvæma hrifningu og hugsanlegt hjónaband í framtíðinni, b) að ljúka við síðustu blaðsíðuna í framúrskarandi skáldsögu og finna þessa stóru, hlýju, alltumvefjandi tilfinningu gagntaka sig þegar allt kemur heim og saman í frásögninni?

Jón Magnús: Að láta hverjum degi nægja sína þjáningu er líka nokkuð magnað.

Tanja: Er það ekki sama tilfinningin?

Aldís: Er það eitthvað sem fólk er að upplifa?

SN: Já, ég hef það eftir áreiðanlegum boðleiðum, Aldís, að þetta sé mjög algengt.

En hvert ykkar er að lesa snilldarbók þessa dagana og vill gauka ábendingu að fróðleiksfúsu samfélagi Leslistans?

Ægir: Ég hef eiginlega ekki haft tíma til að lesa undanfarið. Er nýbyrjaður á Heimsljósi, sem er síðasta stóra Laxness bókin sem ég átti alltaf eftir. En þar sem ég sit hér í rúminu og horfi á bókahilluna dettur mér í hug að ég mæli aldrei nóg með smásögum J.G. Ballards, heildarsafn smásagna hans er ein besta bók sem þú getur eignast.

Tanja: Ég var að ljúka við Skegg Raspútíns eftir Guðrúnu Evu Mínervudóttur, setti hana beinustu leið í Við mælum með hilluna á bókasafninu. Svo verð ég að nefna Karitas án titils og Óreiðu á striga eftir Kristínu Mörju Baldursdóttur þó ég sé ekki að lesa þær. Magnaðar bækur. Ættu að vera skyldulesning.

Jón Magnús: Var að klára Kalak eftir Kim Leine. Svakaleg sjálfsævisaga þar sem heiðarleikinn blívur og ekkert verður samt.

Annars mæli ég heilshugar með The Amazing Adventures of Cavalier and Clay. Stórkostleg Pulitzer bók. Svo auðvitað One Day.

SN: Já, þær tvær eru góðar. Næsti?

Aldís: Ég er að klára síðustu tvo kaflana í bókinni The Spiders House eftir Paul Bowles (meistaraverk). Ég keypti hana á ferðalagi um Marokkó, nánar tiltekið í Tangier þar sem bókin er skrifuð, og hef ekki náð að klára hana. Bowles var staddur í Marokkó á mjög viðkvæmum tíma (1952–54) og skrif hans tóku mikinn lit af ástandinu. Hann rembist við að skrifa skáldsögu og byggja bókina ekki á sjálfum sér en þrátt fyrir það fjallar bókin um rithöfund, búsettan í Marokkó á þessum erfiða umbrotstíma. Bara forkaflinn frá Bowles er ótrúlega merkilegur.

SN: Hvert er áhugaverðasta hlaðvarp samtímans og hvers vegna? (Eða á maður kannski ekki að hlusta á hlaðvarp?)

Ægir: History in the Bible og Literature and History. Allir eiga að kunna skil á bókmenntaarfi vestrænnar menningar og þá sérstaklega Biblíunni, sérstaklega trúleysingjar einsog ég. Og allir mættu hlusta meira á útvarp.

Jón Magnús: Maður á svo hundrað prósent að öllu leyti að hlusta á hlaðvarp. Jafnvel horfa á það. Ég er ákafur talsmaður þess og ég sver, í alvörunni, að einn daginn mun ég gera það. Þetta er einn af mínum stóru draumum, að ég muni bara einn daginn smella og fara að hlusta því mig langar mjög til þess. Enn hefur þó ekkert gerst í þeim efnum þrátt fyrir endalausar ábendingar fólks sem ég met mikils. Skileggi.

Tanja: Er nýlega farin að hlusta á hlaðvörp, kunni ekki að meta þau fyrr en ég fann Normið. Ég get ekki farið að fullyrða að það sé áhugaverðasta hlaðvarp samtímans þar sem ég hef ekki hlustað á nema þrjú önnur en það er klárlega áhugavert. Skemmtilegt. Fyndið. Gott fyrir drifkraftinn og sálina.

SN: Já, þú trúir sem sagt á sálina, Tanja? Mikið gleður það mig að heyra.

Hvaða bók ætti að vera skyldulesning í a) grunnskóla, b) menntaskóla svo að krakkar og unglingar fatti hvað skáldskapur getur verið mikill snilld, að bækur eru í raun frumafl lífsins? Ég veit að krakkar eru þyrstir í að lesa eitthvað hresst sem þeir tengja við, en ég óttast að slíkt efni sé ekki alltaf borið á borð fyrir þá í kennslustofum landsins.

Aldís: The Razor’s Edge eftir W. Somerset Maugham ætti að vera skyldulesning í kringum 16–17 ára aldurinn og jafnframan alla sem einhverntíman upplifa lífskrísu, óvissu um sjálfa sig og stefnuleysi.

Jón Magnús: a) Falskur fugl, b) Fear and Loathing In Las Vegas.

Tanja: Ég veit ekki með grunnskólann en myndi segja Karitas án titils og Óreiða á striga fyrir menntaskólann, bara af því að það eru uppáhalds uppáhalds bækurnar mínar. Á sama tíma held ég samt að það sé of persónubundið hvað hrærir í fólki til að hægt sé að nefna bara tvær bækur. Það sem kveikir áhugann, kveikir skilninginn á snilldinni, hjá einum gerir það ekki hjá öðrum og þriðja og það sem kveikir það hjá öðrum og þriðja gerir það ekki hjá fjórða og fimmta.

SN: Er mikilvægt fyrir ritstjórn (and)menningartímarits að ganga einungis í jökkum eða annars konar yfirhöfnum með vösum sem rúma minnst eina bók? Eða eiga meðlimir ritstjórnar alltaf að vera með hliðartösku?

Ægir: Ég hef reyndar tekið uppá því í seinni tíð að ganga oft með hliðartösku, en það er aðallega því ég skipti úr minnstu bókunum í þessar aðeins stærri sem rúmast illa í vösum jafnvel á bestu frökkum. En annars eru krakkarnir allir farnir að hripa bara á símana sína, ég bekenni það ekki.

Aldís: Ég er alltaf með tvær litlar veraldir í vösunum á gallajakkanum sem ég geng hvað oftast í, stundum leynist þar bók, en því miður oftast bara eitthver vitleysa sem skilur eftir lítið pláss fyrir jafnvel litla kilju.

Jón Magnús: Einu sinni var ég skoppari og aðeins skoppari. Svo þroskaðist ég lengra (sorrí rapp) en í þá daga voru buxurnar svo baggy að það komst hæglega fyrir ein A5 í rassvasann til skrifa. Nú eða skrifta. Ég á þær allar ennþá (eins og raunar hvern snepil sem hef párað á) og loks verða þær gefnar út að mér látnum og fólk mun híja og hæja og skilja betur hvaðan ég kem.

Tanja: Vil helst ekki ganga um með neitt nema sjálfa mig.

SN: Almennilegt.

En hver er að ykkar mati besti íslenski höfundur 16. aldar? Nei, bara djók — myndarlegasti íslenski höfundur 16. aldar? Nei, líka djók. Spurningin er í raun þessi: Hvaða íslenski 16. aldar höfundur hefur haft djúpstæðust áhrif á ykkur sem hugsandi verur og einstaklinga?

Nei, nei, ég er að rugla. Það sem mig langar að vita er þetta:

Ein sterkasta minning mín frá því þegar ég bjó í París fyrir mörgum árum var að mæta í partí til vinkonu minnar og taka eftir því að fólk mætti með vín eða bjór að gjöf — og bækur. Einn gaur gaf vinkonu minni skáldsögu eftir W.G. Sebald og hún sagði bara, mjög hversdagslega: Geðveikt, takk!

Þetta hafði ég aldrei séð gerast á Íslandi. Mig grunar að margir gestgjafar í íslenskum partíum hefði kýlt mig ef ég hefði gefið þeim bók eftir þýskan rithöfund.

Eins tíðkaðist aldrei, þegar ég var yngri, að fólk mætti með vínflöskur og legði í púkk. Að allir deildu öllu. Þvert á móti: það ríkti eins konar andhverfuástand örlætisins. Fólk öskraði úr stofunni inn í eldhús: „Þetta er bjórinn minn!“ ef maður opnaði ísskápinn og renndi augunum yfir innihaldið. Eða þá að hinir slægustu földu vodkaflöskuna sína í fatahenginu svo að fulli, vandræðalegi vinurinn kláraði hana ekki líkt og helgina áður.

Haldið þið að menningin á Íslandi hafi batnað að þessu leyti? Gefa upprennandi vitsmunaverur í Reykjavík gestgjöfum sínum í partíum núorðið bókmenntir? Og deila menn núorðið með sér víninu?

Ægir: Mér er aldrei boðið í partý lengur því ég er vandræðalegi gaurinn sem klárar alltaf áfengi hinna 😦

SN: Leitt að heyra en þú getur sjálfum þér um kennt, Ægir.

Tanja: Það telst til tíðinda ef ég fer í partí, er yfirleitt farin að sofa áður en þau byrja. En í þau fáu skipti sem ég hef ákveðið að vaka fram eftir fyrir partístand hef ég aldrei orðið vitni að því að gestgjafinn fái bækur, eða bara gjafir yfir höfuð. Víninu er aftur á móti bróðurlega deilt, hef aldrei heyrt neinn hrópa „Þetta er bjórinn minn!“. Þó oft „Viltu sopa?“.

Aldís: Ég er nýkomin heim frá langri dvöl í Barcelona og hef ekki hætt að tala um hvað þetta er æðislegur partur af menningunni þar og algjörlega það sem heillaði mig mest við lífið úti. Hægt og rólega er þetta að breytast hér heima og það er munur á þessum málum á milli hópa. Ég hef reyndar bæði gefið og fengið að gjöf bækur í partíum hér heima, en íslendingar eru oftast nokkuð nískir á vínið nema viðkomandi eigi nægan pening, hópurinn hafi keypt saman eða sé vanur að deila almennt mikið. Nú eða ef einstaklingur er markvisst að tæma vínskápinn eins og ég t.d. gerði áður en ég fór út.

Jón Magnús: Einu sinni gaf ég gömlum vini tölusett eintak af ljóðabók Dags Sigurðssonar, Níðstöng hin meiri, á góðri sumbl stundu. Djöfull svíður það enn. Ætli ég hafi ekki líka skenkt honum bjór, helvítinu á honum.

SN: Haldið þið að í kringum Skandala sé að þéttast saman hópur höfunda, líkt og einu sinni gerðist í kringum Nýhil og Nykur (ef þið munið eftir þessum fyrirbærum), eða jafnvel Birting, svo að farið sé lengra aftur í tíma? Nýlegra dæmi, þó að aðeins öðrum toga, væru Meðgönguljóð. Deilið þið, sem hópur, einhverjum fagurfræðilegum útgangspunktum? Eða sameinist þið bara í glundroðanum og sköpunargleðinni?

Ægir: Það er aðeins of snemmt að svara þessari spurningu svo vel sé (og já, ég er nógu gamall til að muna eftir þessu öllu, nema kannski Birting). En ég vil gjarnan sjá þá þróun eiga sér stað. Vandinn er að við sem núna myndum hópinn deilum ekkert endilega fagurfræðilegum útgangspunktum, eða, það hefur ekki verið farið sérstaklega náið í það mál. Þetta stendur til bóta og markmiðið er að skerpa mjög á hugmyndafræði blaðsins í aðdraganda næsta tölublaðs. Þá vonandi sjáum við betur hvar við stöndum nákvæmlega og hvaða breytingar þurfa að eiga sér stað svo við getum skapað okkur sérstöðu. Hingað til hefur þetta verið fremur kaótískt, og ég vil raunar gjarnan halda því þannig að einhverju leyti, en að því sögðu sé ég æ meira hvað þarf að bæta í þessum efnum til þess að þetta verði ekki endasleppt verkefni.

Aldís: Ég virkilega vona að það verði til þess að myndist einhverskonar net, já.

Tanja: Ég segi eins og Aldís, ég vona að einhvers konar net verði til í kringum þetta. Finnst algjör óþarfi að allir innan þess deili fagurfræðilegum útgangspunktum, eiginlega þætti mér það verra. Ef allir eru alltaf á sömu blaðsíðu held ég að sköpunargleðin myndi staðna.

SN: Tek undir það — ég vona að við séum sem öll á gjörólíkum blaðsíðum. Af nógu er líka að taka.

Takk kærlega fyrir spjallið, kæri Skandali, og gangi ykkurvel. Ég hlakka til að fá fyrsta tölublaðið í hendurnar.

Ráðunautur Leslistans: Birnir Jón Sigurðsson

Ljósmyndari: Leifur Wilberg

Sverrir Norland: Kæri Birnir Jón Sigurðsson, hjartanlega velkominn í ráðuneyti Leslistans. Og gjörsovel, hér er ristað brauð með hunangi og tebolli, allt í lagi ef það fer mylsna á gólfið. Svo segirðu mér bara ef þú vilt að ég loki glugganum, það kemur stundum svolítill trekkur og ég vil ekki að það slái að fólki á meðan vígsluathöfnin í ráðuneytið fer fram.

Birnir Jón Sigurðsson: Takk fyrir það Sverrir, og kærar þakkir fyrir að innvígja mig. Endilega hafðu gluggann opinn, kuldinn er fínn og ferskt loft enn betra.

Ég geri það.

Meðan við hámum í okkur ristað brauð langar mig að inna þig oggulítið eftir fæðingarsögu smásagnasafnsins þíns, sem nefnist Strá og var að koma út á streymi sem bæði raf- og hljóðbók (til hamingju með það), um hvað ertu að skrifa, hefurðu alltaf skrifað, kom af sjálfu sér að skrifa smásögur?

Foreldrar mínir segja oft sögu af sjálfum mér þar sem ég er inntur eftir því hvað mig langi að vera þegar ég verð stór. Ég svara að ég ætli að verða geimrithöfundur. Þar hef ég blandað saman tveimur kostum sem mér þóttu spennandi, annarsvegar að skrifa sögur og hins vegar að fara út í geiminn. Ég hef alltaf átt erfitt með að velja mér hlutskipti, og er alltaf að skipta. Táningsárin fóru í að elta drauminn um atvinnufótboltamennsku, ég skrifaði smásögur í menntó, ætlaði svo að verða kvikmyndagerðarmaður, fór þaðan rakleiðis í leikhúsnám og gaf svo út glænýjar smásögur fyrir skemmstu. Í dag er ég hvað spenntastur fyrir að keppa í utandeildinni í fótbolta. Ég hef hinsvegar fjarlægst drauminn um geiminn, og orðið í raun heimakærari með árunum. Íslenska náttúran spilar stóra rullu í bókinni og svo heitir safnið líka eftir einni íslenskustu jurtinni, stráinu. Mér finnst Ísland vera gult strá.

Í stráinu er einhver einmanaleiki, það er hluti af heild en stingst eitt upp úr jörðinni og persónurnar í smásögunum eiga það margar sameiginlegt að vera einar. Ég fjalla svolítið um allt róf einmanaleikans, þar sem hann er þrúgandi og yfir í huggulegheitin.

Annars er bara komið auga á þessar útskýringar í baksýnisspeglinum. Þegar ég skrifaði sögurnar hafði ég engin fyrirframákveðin þemu sem mig langaði að dreypa á heldur lagði ég áherslu á að gera aðstæðurnar fyrir skrifin sem bestar. Ég mætti snemma á morgnana á bókasafn Kópavogs og markmiðið var að dvelja með andrúmsloftinu og reyna þannig að draga fram orðin. Allt annað var bannað, mér varð að leiðast. Þegar maður kemst yfir fyrstu leiðindagrindina án þess að hrasa inn í afþreyingu þá er yfirleitt hægt að komast í flæði.

En af hverju smásögur spyrðu, kom það af sjálfu sér? Ég hafði sett mér markmið um að setja mér lítil markmið. Ég hef margoft ætlað að gera risastór verk. Skáldsögur sem ná utanum heiminn, bíómyndir sem sprengja formið eða röð leikrita sem slær í gegn eftir dauða minn. Ég sá fyrir mér að geta klárað smásögu. Og það gerði ég, 6 sinnum, í þessu safni.

Áttu þér minningu, frá því að þú varst agnarlítill, af því að gömul manneskja segði þér sögu? Ef svo er, manstu um hvað sagan fjallaði og hvernig stemningin var, á hvaða tíma sólarhringsins þetta gerðist? Mæddu vindar á glugga, kom birtan frá rafljósi eða vaxkerti? Hvernig hljómaði rödd sögumannsins?

Ég og systir mín vorum að gista hjá ömmu og afa. Í árskógum 6, stóru blokkunum neðst í Breiðholtinu, á tólftu hæð. Við erum í litla herberginu inn af anddyrinu, þar sem ég og systir mín fáum að gista þegar við komum í heimsókn. Í þessu herbergi er gólfsíður horngluggi sem skagar út úr veggnum. Þar er hægt að standa og horfa til beggja átta, eða niður á jörðina fyrir neðan og líða eins og maður sé við það að detta. 12 hæðir er hátt uppi í himninum. Ef skýin hreyfast nógu hratt er maður á skipi. En á þessu tímapunkti stendur enginn í glugganum, það er myrkur úti, og jú, vindurinn hvín innum litla rifu. Amma er að reyna að svæfa mig með sögu, systir mín sofnaði alltaf langt á undan. Þetta er ljúf saga, um hund sem er voða góður. Líklega til þess að sefa mig fyrir myrkrinu. Ég var oft myrkfælinn en í þetta skiptið vildi ég aðeins meira aksjón, eitthvað fútt. Mér leiðist lullið og botna söguna “og svo kom stór úlfur og át hundinn.” Mér finnst viðbrögðin hjá ömmu ekki nægilega mikil þannig ég bæti við, með eins mikilli dramatískri áherslu og 5 ára drengur getur: “Hann var grimmur”. Ég sé að amma tekur fyrir munninn og kæfir skrítin hljóð. Vindurinn ýlfrar. “Amma” segi ég með eftirsjá yfir þessum agalegu áherslum “ekki vera hrædd”.

Síðar hef ég komist að því að þessi niðurkæfðu hljóð voru víst hláturrokur sem en ekki angistaróp.

Heldurðu að það henti okkur yngri kynslóðum (til að mynda okkur), sem alist hafa upp umkringdar sjónrænum miðlum, einkum kvikmyndum, betur að skrifa styttri sögur? Smásagan er svo náskyld kvikmyndaforminu, hefurðu skoðun á því?

Það er allt að breytast. Ég held að þessi upprisa smásögunnar sem er í gangi á Íslandi þessi árin sé nátengd nýjum athyglisháttum. Kvikmyndin er lík smásögunni í formi en ég held að fréttaveitan og litlu rauðu tilkynningarnar séu líklega stærsti þátturinn. Ég skrifaði BA-ritgerðina mína í Listaháskólanum um Athyglishagkerfið og hvernig athygli er að breytast. Stærstu fyrirtæki dagsins í dag áttuðu sig á því að þau geta gripið miklu stærri sneið af athyglisköku neytandans ef hún er skorin í marga litla bita. Fyrirtækin laumast svo í sem flestar ferðir að veisluborðinu.

Ég víla ekki fyrir mér að svara einum skilaboðum á meðan ég bíð eftir hraðsuðukatlinum en myndi hins vegar aldrei grípa í Önnu Kareninu þegar ég sit á klósettinu. Okkur finnst gott að geta klárað af disknum, við erum alin upp til þess. Við fjárfestum tíma okkar í bitanum, það er eins gott að skilja ekkert eftir. Þegar við skrollum í 10 mínútur í strætó erum við ekki að skrolla í tíu mínútur, við erum að klára að innbyrða hundrað og tíu upplýsingabita og komum út með hreinan disk. Anna Karenína er eins og páskaegg sem klárast ekki fyrr en í júní. Þetta beintengist inn í það sem ég sagði áðan, litlu markmiðin. Að klára er eftirsóttara en að dvelja. Ég held að ótti við slæma tímafjárfestingu komi sterkt inn í þetta. Tíminn og athyglin hefur aldrei verið verðmætari, ef þú byrjar á smásögu sem þú klárar ekki er minni skaði skeður en með skáldsögu. En kannski er ég að koma svartsýnt að þessu. Mér finnst smásagan líka æðisleg. Smásagan er lítill biti af persónu sem þú nartar. Bragðið er í fyrirrúmi en ekki magafyllin. Smásagan er eins og tapas á meðan skáldsagan er sunnudagslærið.

Áttu þér höfunda sem þú heldur sérstaklega upp á? Eða aðra listamenn?

Það eru tveir höfundar sem stökkva fyrst upp í hugann. Andri Snær Magnason og Kristín Eiríks. Ég virðist aðallega laðast að íslenskum höfundum, ég veit ekki hvers vegna, eða jú, ég veit það, þau skrifa á íslensku, ég elska íslensku. Þau eru gífurlega ólík þessi tvö, hugmyndirnar hans Andra festast utanámér en ég límist inn í sögurnar hennar Kristínar og get ekki hætt. Þau eiga bæði gjörsamlega frábær smásagnasöfn sem voru mikill innblástur fyrir Strá, Sofðu ást mín og Doris Deyr. Svo komu þrjú smásagnasöfn út í fyrra sem hafa að geyma geggjaðar sögur, Kláði; Ástin, Texas og Keisaramörgæsir. Út fyrir ritlistina eru sænsku kvikmyndagerðarmennirnir Ruben Östlund og Roy Anderson í miklu uppáhaldi. Reyndar sá ég Q&A með Roy Anderson á Spáni um daginn þar sem verið var að sýna Du levande. Hann mundi enga punkta, hitti ekki í míkrófóninn og fattaði ekki að hann var að klóra sér í pungnum fyrir framan fullan sal af fólki. En hann var ótrúlega spenntur fyrir nýju myndinni sinni.

Hvaða staður á jörðinni hefur dularfullt aðdráttarafl á þig?

Fögrufjöll við Langasjó. Þar er einhver djúpur kraftur. Hann smýgur inn í þig og kitlar þig þannig að allt verður fallegt. Ég get ekki lýst því miklu öðruvísi. Maður hlustar bara á þögnina, horfir yfir jökulinn og brosir.

Hvað felst að þínu mati í því að vera ungur Íslendingur árið 2019, ef eitthvað?

Er sú ristaða súrdeigsbrauðsneið, sem er tilvist okkar yngri kynslóða, smurð með næringarsnauðu viðbiti útflattrar alþjóðamenningar — Netflix, lággjaldaflugi, kaffihúsum sem öll líta eins út og selja avókadóbrauð, sömu samfélagsmiðlum, þykjustudjúpum þáttum á borð við Black Mirror, afþreyingarmenningu sem boðar einsleitni og leitast við að skapa keimlíka neytendur, sem selja má sömu vörurnar, jafnt í Kaliforníu, á Reyðarfirði og í Mexíkóborg — eða er enn til eitthvað sem kalla mætti þjóðmenningu?

Það sem ég á við: Ég held að menning sé alltaf bundin stað, lókal fyrirbæri, og henti illa til útflutnings eða túristavæðingar (og deyi raunar í slíkum árekstri) og það umhverfi, sem við búum í auknum mæli við, litist meira af afþreyingargildum (selja sem flestum) en sannri menningu (sem er, eða var einu sinni, spegill sjálfsmyndar). Menning (kúltúr) er ekki söluvara heldur verður til, í samfélagi manna, yfir langan tíma. Í dag virðast fyrirtæki og afþreyingarveitur hins vegar svolítið vera að taka yfir þetta hlutverk, og litlum kúltúr á borð við Ísland, sem stendur slíkum risum aldrei á sporði, stendur ógn af. Sjálfstæð hugsun er ekki í tísku heldur frekar stofnanavæðing tjáningar.

Það sem ég er að rembast við að færa í orð af veikum mætti: Er tilgerðarlegt að tala enn um Íslendinga? Er Íslendingur kannski að voða litlu leyti frábrugðinn Dana eða New York-búa? Hvað gerir Íslending að Íslendingi? Stuðningur við einhverja hljómsveit í Eurovision, óp af áhorfendapöllum á fótboltaleik, rifrildi á íslensku á Twitter? Harðfisksát eftir lotu í WorldClass eða spjall við franskan túrista í heita pottinum í Vesturbæjarlaug um hvað sundlaugarkúltúrinn okkar sé mikil snilld?

Jú það virðist sem brauð smurð með Chileskum avókadóum sé orðinn þjóðarréttur milli- og efristéttarinnar. Athyglin er orðinn mikilvægasti gjaldmiðillinn og það fyrirtæki sem beytir bestu brögðunum til að krækja í hana úr hinum ýmsustu símavösum sigrar í leiknum. Lággjaldaflugfélög eru undanskilin alþjóðlegum kvótum um losun og við friðum samviskuna með því að planta niður einni hríslu eða svo — ef við nennum að finna vefsíðu og slá inn kortanúmer — en getum ekki hugsað okkur að sleppa þessari „löngu“ helgarferð sem er löngu plönuð, af því að það er ódýrara að fljúga til austur Evrópu en að taka rútuna norður. Það er skyldufag eftir menntaskóla að fara í heimsreisu — ég þekki það sjálfur — og í einhverju tölfræðisamtali heyrði ég að 83% af þeim sem ákváðu að leggja leið sýna í bíó helgina 26–28 apríl sáu nýjustu Avengersmyndina. 17% sáu eitthvað annað sem var í boði í öllum bíóhúsum heimsins. Það er starbucks-bolli í Game of Thrones og samkomur í félagsheimili Neskaupsstaðar hafa aldrei verið færri. Allsherjar herjandi alþjóðavæðing.

Ég hef einmitt verið að hugsa um þennan Lókal-kúltúr sem þú talar um undanfarið. Nú er ég listamaður í startholunum. Er ennþá í flokknum „efnilegir“ og á sama tíma hefur spurningin „til hvers er ég að gera þetta“ aldrei verið jafn ákallandi og nú á tímum loftslagsbreytinga. Ég ólst upp við þá hugmynd að ég ætti að gera hvað sem ég vildi, og ég fór í frí til útlanda á hverju ári. Nú vakar á yfirborði heimsins þessi krafa um allsherjarendurskoðun á okkar gildum. Ég held að ég sé af síðustu kynslóðinni sem á að gera það sem hún vill. Næsta kynslóð á ekki að gera það, en hún þarf að finna tilgang í því að gera það sem jörðinni er fyrir bestu. Og þá spyr ég mig aftur, „til hvers er maður að þessu?“ og þá held ég að þessi lókal kúltúr sé eitt svar sem ég get haldið í. Ég er til í að reyna að búa til einhverja lókal stemningu. Ef eina menningin sem þú neytir er harðsoðin alþjóðamenning þá hættir þér til að verða sama um nærsamfélagið þitt. Ég held að lókal kúltúrinn geti hjálpað við að tengja þig við staðinn, næra jarðveginn fyrir ræturnar þínar. Ef nærsamfélagið bíður rótunum ekki neitt hættir að vera spennandi að vera þar og þá verður auðveldara að glepjast af gylliboðum um sólarstrendur og hamingju í útlöndum og við rætum okkur upp í skýið, í alþjóðamenninguna. Með því að kippa hamingjunni úr nærsamfélaginu er hægt að selja hugmyndina um að hún finnist einhversstaðar annarsstaðar. Ég hata flughafnir, ég hef komið í þær allar. Um leið og nærsamfélagið okkar verður flughöfn með Joe and the Juice, Subway og Te og kaffi, þá höfum við tapað í tengslaleiknum en verðum fyrir vikið hinn fullkomni neytandi, síeltandi leifturhitaðar og gerilsneyddar hugmyndir um hamingjuna bandandi næringarsveltum rótum um háloftin í von um eitthvað, bara eitthvað.

Við þurfum að hætta að fljúga, metafórískt og bókstaflega. Við þurfum að ræta okkur. Og lókallinn þarf að sinna þessum rótum, því ég nenni ekki að hanga í tölvunni í enn annarri flughöfn.

Geturðu lesið sem farþegi í bifreið án þess að fyllast flökurð?

Það hef ég aldrei getað, mínum einlæga unga Andrésar-andar-aðdáanda til mikillar ógleði. Þá sérstaklega á hlykkjóttum fjallavegum neyddist ég hér og þar til að kalla eftir stansi og maka vegkantinn fyrir tilstilli allt of spennandi Jóakims Aðalandarævintýra.

Hverjar eru kjöraðstæður þínar sem lesandi (í freyðibaði, á sólbekk á Tenerife, uppi í sófa undir flísteppi og svo framvegis)?

Ég oft reynt þetta rómantíska senaríó að sitja með bók í baði en án árangurs. Ég verð þreyttur í höndunum og sífellt hræddur um að bleyta blaðsíðurnar eða missa kyndilinn í kaf. Ég hugsa meira um vatnið en textann. Ég held að sumarbústaðasófi hljóti að teljast í uppáhaldi. Það er einhvernveginn betri kaffilyktin sem kemur í bústað, og tíminn er ekki fylltur af jafn miklum kröfum um afköst. Ég hef reynt að lesa úti en veðráttan á Íslandi er yfirleitt of breytileg til að vera í réttum fötum og á Spáni verð ég hræddur um að brenna. Nema í október síðastliðnum. Í sófa í sumarbústað eða á Spáni í október síðastliðnum.

Hvers konar bók, ef nokkra, langar þig til að skrifa næst? Og finnst þér þú vera þú þegar þú skrifar, eða breytistu í einhvern annan, jafnvel marga?

Það eru alltaf ýmsir draumar á sveimi. Ég er að reyna þessa dagana að hugsa ekki egósentrískt um næstu bók heldur um hugmyndirnar sjálfar. Ég á það á hættunni að hugsa um verðlaunaafhendingar og umfjallanir í blöðum um merkisskrif í stað þess að hugsa um skrifin sjálf. Jú, já, mér finnst ögn klisjukennt að segja það en ég breytist í einhvern annan þegar ég skrifa. En ég veit ekki hver það er. Er það einhver annar? Er það önnur útgáfa af mér? Er það nær mér? Það er eitthvað við það þegar maður kemst á flug sem er heillandi. Þegar maður er búinn að sitja í klukkutíma og kasta og svo bítur hugmyndin loks á pennann. Þá gleymir maður sér í 40 mínútur við það að skrifa þessi þúsund-tvöþúsund orð á blað á meðan maður dregur hugmyndina inn. Það er best meðan það endist en svo er líka einhver fullnægja sem fylgir því að bíta í uggann á nýskrifaðri hugmynd, halla sér aftur í stólnum, dæsa af ánægju með að eitthvað gerðist þann daginn. Þá er hægt að standa upp, ganga út í glugga og horfa spekingslegur yfir umhverfið og líða vel.

Til að gefa einhverskonar steypu í þetta svar (eitthvað concret) þá blundar í mér barnabók. Vonandi í ToveJansson-PhilipPullman-AstridLindgren-AndraSnæs-stíl.

Hvað er fegurðin og hefur hún praktískt gildi? Finnst þér fegurðarskyn okkar í samtímanum af háum kalíber eða vanrækjum við fegurðina í daglegu lífi okkar?

Hmm. Þessa þarf að melta. Praktískt gildi. Ég hef farið í Guðlaugu á Akranesi undanfarið, verið í grennd við Skagann og skroppið. Það er falleg laug við sandinn og sjóinn. Mér finnst huggulegt að vera í fallegu umhverfi og það veitir mér ánægju. Kannski er praktískt gildi fegurðar falið í því að hún verður velmetin dægradvöl. Ég nýt hverrar mínútu betur í fallegu umhverfi. Mér finnst tíma mínum vel varið ef ég verð fyrir fegurðarupplifun. Ég sé aldrei eftir neinu ef það er í fegurð. Kannski hefur hún praktískasta gildið af öllu því hún gildishækkar tímann? Ég get bara talað fyrir mig og að mörgu leiti vanræki ég fegurðina. Að mörgu leiti ekki. Ég fer alltof sjaldan út á morgnanna (fegurðin er mest úti, sjóndeildarhringurinn og svo framvegis). Á sama tíma á ég kött, rækta plöntur, les fagurbókmenntir. Þessi spurning, vanræki ég fegurðina, er mikilvæg. Því ætti maður ekki að alltaf að reyna að stækka fegurðarkökuna? Því það er praktískt, eins og góður eftirréttur kíttar hún í glufurnar í maganum. En fyrst við vorum að tala um alþjóðavæðingu: Við þurfum að passa okkur á því að gerilsneyða ekki fegurðina, hún er best lífræn.

Orð að sönnu, kæri Birnir. Allt er best lífrænt. Ég hef raunar dvalist síðustu þrjár vikurnar á bóndabýli hjá japönskum vini mínum, sem er bóndi og ræktar einmitt lífrænt grænmeti (fimmtíu ólíkar tegundir!) — og ég hef ekki borðað betri mat á ævi minni og sjálfsagt ekki heldur heilsusamlegri (og svo hjálpar að róta sjálfur í moldinni). Ég finn ótrúlega mikinn mun, líkamlega. Ég er vanur því að rumska stirður, með hálfgerðan magaverk, og dauðþyrstur eins og í eyðimörk — en hér vakna ég sprækur sem lækur klukkan fimm og stekk ólmur fram úr rúminu. Eiginlega þekki ég ekki lengur þennan mann sem þó er ég. Við erum það sem við borðum og andrúmsloftið sem við hölum inn um nasirnar. Og hér er maturinn hollur og loftið tært. Og svo er annað: enginn reynir að selja manni neitt. Engar auglýsingar, engar búðir. Yndislegt.

Það er þetta með fegurðarskynið: ég held að við mennirnir séum fagurkerar og okkur líði vel þegar við erum í fallegu umhverfi, höfum vandaða hluti fyrir augunum, sjáum að aðrir leggi alúð í hlutina. Er það ekki að lifa góðu lífi, að gera hlutina vel og tengjast umhverfi sínu? En það er alveg lygilegt hversu litla áherslu við leggjum í að hafa hlutina fallega. Til hvers að vera til ef það mætir afgangi? Einhvern veginn upphefja skyndibitakeðjur á borð við Joe & the Juice ekki slík gildi og ég óttast að þetta umhverfi dempi okkur og lempi. Síðkapítalisminn er það sem eftir stendur þegar öll gildi hafa verið þurrkuð út. Sá sem drekkur úr fallegum kaffibolla — og nýtur þess — er líklegri til að vera örlátur og gera gott en hinn sem hrærist í umhverfi sem gengur út á að selja okkur fjöldaframleitt ljótt drasl allar vökustundir (veit að þetta hljómar væmið en svona er þetta bara). Þú getur ekki ímyndað þér hvað ég var feginn að komast burt frá New York (þar sem ég bjó í nokkur ár). Ég veit satt að segja ekki hvert þetta stefnir og lenti meira að segja sjálfur í krísu, eins og þú lýsir aðeins, varðandi listsköpun og umhverfismál; til hvers að sitja einn í herbergi og búa til vandamál, búa til persónur, þegar svona mörg aðsteðjandi vandamál hreinlega dverga okkur sem einstaklinga? En… ef við hættum að trúa á listina og skrifa sögur — og þar kikkar praktískt gildi fegurðarinnar inn — til hvers að vera til? Og þá værum við kannski ekki einu sinni að pæla í þessu heldur bara í nettri sveiflu á Joe & the Juice.

Til hvers að vera til ef fegurðin mætir afgangi? Þetta er góð spurning og ég spyr í kjölfarið: Hvar er fegurðin? Ég er sammála þér í því að hún búi í alúðinni sem fólk leggur við hluti. Alúð skapar fegurð og þá spyr maður sig: Drepur fjöldaframleiðsla sjálfkrafa fegurðina? Hún finnst ekki í einnota umbúðum, umbúðir sem eru skapaðar hundruðum saman á hverri sekúndu, hverjar og einar með lágmarksvinnu og lágmarksalúð. Kemur fegurð með tíma? Glæný borvél er tilkomumikil en vél afa þíns býr yfir einhverskonar fegurð, handbrögðin sjást utaná henni, maður finnur fyrir snertingu við tíma. Það er auðvitað ekki samasemmerki milli alúðar og tíma annarsvegar og fegurðar hins vegar, það þarf að bæta einhverju óþekktu inn í uppskriftina í hvert sinn, en ég held að þessir tveir eiginleikar myndi grunninn að fegurðinni. Og skáldsögur búa svo sannarlega yfir hvoru tveggja. Það verður verðugt verkefni næstu árin að finna þessi tvö innihaldsefni í samfélaginu sem byggir allt á hraða og skilvirkni. Kannski er lykillinn að hægja á?

Vinur minn útskýrði fyrir mér um daginn hvers vegna auglýsingaskilti í umferðinni eru svona stór. Þegar við keyrum inn umferðaræðarnar á 90 kílómetra hraða á klukkustund þá minnkar allt í umhverfinu og því þurfa skiltin að vera stærri til að möguleiki sé að lesa á þau. Kannski er fegurðin í eðli sínu smávaxin. Kannski er hún lyng í hrauni sem hægt er að leggja andlitið á eins og kodda. Og kannski missum við af henni um leið og við leggjum hraðbraut gegnum hraunið, fyrir aukið flæði, og þjótum framhjá á 90 kílómetrum á klukkustund.

Ráðunautur Leslistans: Hermann Stefánsson

IMG-20190426-WA0001 (1).jpg

Hermann Stefánsson ásamt argentíska höfundinum Samöntu Schweblin. Nýlega kom út á íslensku skáldsaga hennar Bjargfæri, í þýðingu Jóns Halls Stefánsson, bróður Hermanns.

Fyrsta bók Hermanns Stefánssonar kom út árið 2003, Sjónhverfingar hét hún, skáldfræðirit, og árið eftir fylgdi smásagnasafnið Níu þjófalyklar. Síðan þá hefur Hermann sent frá sér fjölda bóka, ljóð, skáldsögur, minningaskrif, meðal annars hina frábæru Spennustöðin — stílabók(Tunglið: 2014), kostulega glæpasögu, Hælið (1005 tímaritröð: 2013), skáldsöguna Leiðina út í heim (Sæmundur: 2015), þar sem höfundur snýr upp á barnasöguna Palli var einn í heiminum, og Bjargræði (Sæmundur: 2016), um kraftaskáldið Látra-Björgu. Þá hefur Hermann þýtt verk erlendra höfunda, meðal annars Juan José Millás, Manuel Rivas og Zizou Corder, og þýðing hans á Fásinnu eftir Horacio Castellanos Moya er sérdeilis vel heppnuð. Ég tók Hermann tali í tilefni af útgáfu flunkunýrrar bókar eftir hann, Dyr opnast, sem er kímerubók.

  • Sverrir Norland

Sverrir Norland: Kæri Hermann Stefánsson, vertu velkominn í ráðuneyti Leslistans og hjartans hamingjuóskir með nýju bókina þína, Dyr opnast. Hvaða dyr eru það sem hér opnast okkur?

Hermann Stefánsson: Takk fyrir hamingjuóskirnar. Auðvitað vonar maður að dyr opnist að einhverjum nýjum sannleika hverju sinni með bækur en getur ekki vitað það.

Já, ég held að það sé mikilvægt að opna sem flestar dyr og helst glugga líka. (Hver var það aftur sem sagði að það væri einkenni á greindum og skýrum mannshuga að geta hýst tvær öndverðar skoðanir samtímis?)

Fyrsta skrefið í vígsluathöfninni er jafnan sáraeinfalt og svohljóðandi: Ertu að lesa eitthvað bitastætt í augnablikinu, og ef svo er, í hverju leynist sá galdur?

Ég er með ansi margar bækur opnar eins og endranær en er kannski ekki alveg á góðum lestrarfasa þessa dagana, hef verið eitthvað svo upptekinn. Eina af þessum bókum er ég búinn að treina mér lengi að lesa. Það er bók sem er í algeru uppáhaldi hjá mér, bara bókin mín, hreinlega: Meistarinn og Margaríta eftir Mikhaíl Búlgakov í þýðingu Ingibjargar Haraldsdóttur. Ég hef hreinlega ekki þorað að lesa hana aftur af ótta við að eyðileggja fyrstu lestrarupplifunina með þeirri nýju, sem verði ekki eins góð, ekki eins mikil hugljómun. Ég þóttist einhvern veginn muna hana svo vel, ég gæti bara flett upp á hvaða blaðsíðu sem er í kollinum og þyrfti ekki að endurlesa. Maður les heldur aldrei sömu bókina tvisvar, annar lestur er alltaf öðruvísi. Eiginlega óttaðist ég mest af öllu að mér myndi hreinlega þykja þessi bók sem ég hef dýrkað svo lengi barasta léleg. Hrifnæmi mitt væri bara farið. Þessar áhyggjur reyndust blessunarlega ástæðulausar. Mér finnst Meistarinn og Margarítaenn stórkostleg bók. Að vísu hafði ég í minninu bætt við hana einu atriði eða ýkt það upp en ég er viss um að ég finn það aftur þegar ég fletti upp í bókinni að lestri loknum. Svo furða ég mig einhvern veginn svolítið á hvað ég sjálfur, eða bara allir, hafa verið opnir og læsir á bækur. Núna hef ég meiri tilhneigingu til að flokka hana sem erfiða og tilraunakennda bók. Á sínum tíma fannst mér hún hreinn skemmtilestur, furður og dásemdir út í gegn. Auðvitað breytist orðaforði tungunnar hratt, það gæti verið skýringin. Bókin var skrifuð á Stalínstímanum og kom ekki út fyrr en 1966 aldarfjórðungi eftir dauða höfundarins, og þá fyrst í ritskoðaðri útgáfu. Eða er ég kominn út í aðra spurningu? Myndirðu spyrja mig um efni bókarinnar og galdur hennar?

Já, efni bókarinnar? Það er nú sjálfsagt ýmsum lesendum kunnugt. Sjálfum fannst mér Meistarinn & margaríta frábær þegar ég las hana á unglingsárunum, „hreinn skemmtilestur“ og enn glórir sterkt af minningunni. Mig grunar að hún haldi velli hjá hinum fínt stilltari vitsmunaverum þjóðarinnar, einnig þeim yngri. Ég hef ekki endurlesið hana (geri það einn daginn). Nefnd skáldsaga Búlgakovs hefur greinilega reynst mörgum af okkar frumlegri rithöfundum gott veganesti; þér og hér er annað dæmi.

En hvernig barn varstu, Hermann? Varstu yfirhöfuð einhvern tímann barn?

Ég veit ekki til þess að ég hafi nokkru sinni hætt að vera barn. Alla vega ætti það að vera manns helsta takmark í lífinu, að glata ekki barninu í sjálfum sér. Það er mitt mottó og hefur alltaf verið. En ég var rólegt og blítt barn og frekar feimið. Það þurfti lítið að hafa fyrir mér. Ég mælti varla orð af vörum fyrstu fimm ár ævi minnar en byrjaði þá að tala og var altalandi. Hafði bara ekki fundist ástæða til að blanda mér í umræðuna fram að því. Enda er tungumálið svo sem stórhættulegt og best að segja sem minnst. Líklega var ég svolítið melankólískt barn því ég kynntist dauðanum snemma, eins og svo sem margir. Ég las mikið sem barn. En ég var líka fjörugur og ærslabelgur. Ég átti góða vini. Besta vinkona mín alveg frá eins árs aldri var Halldóra Geirharðsdóttir leikkona sem bjó við hliðina á mér og og fór með mér í gegnum alla skólagönguna alveg frá leikskóla, sú vinátta helst enn. Það var mikið fjör í götunni, líflegir útileikir og mikil sköpunargleði í ímyndunarleikjum. Það var líka samheldni í krökkunum og árið sem Sverrir Guðjónsson söngvari var kennarinn okkar var það besta. Ég las það annars í Meistaranum og Margarítu að fólk breyttist ekki, væri alltaf eins. Ég las líka þar að ragmennskan væri versti lösturinn. Sem barn var í mér blanda af feimni og fífldirfsku. Ætli ég sé ekki þannig ennþá.

Bækurnar þínar eru ólíkar eins og þær eru margar. Er það meðvitað? Heillastu af höfundum sem eru ólíkindatól og leita helst á nýjar slóðir með hverju verki?

Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki neitt í neinu þegar fólk segir að ég sé ólíkindatól. Ég kvarta ekkert yfir því en sjálfur upplifi ég mig ekki þannig og geri ekkert til að vera ólíkindatól, mér vitanlega. Er þetta ekki bara annað orð yfir húmor? Húmor er auðvitað dauðans alvara eins og einhver sagði. Ég upplifi mig sem hreinskilinn og blátt áfram, einlægan og stundum kannski óþægilega gefinn fyrir að segja satt og stríða fólki, það er bara í ættinni. En maður ræður sem sé ekki yfir upplifun annarra á sér. Né heldur á bókum sínum. Ég er sammála þér að bækur mínar séu ólíkar. Sumir segja að þær séu „hermannskar“ og það má alveg, ég verð ekkert fúll, en mér finnst sjálfum að þær séu gerólíkar, þótt eflaust megi sjá ættarmót með þeim. Ef þær eru ólíkar felst það einfaldlega í því að ég kann ekki að skrifa bækur. Eða með öðrum orðum: Ég held að það sé ekki hægt að kunna að skrifa bækur vegna þess að það er sín aðferðin við hverja þeirra og þá þarf alltaf að byrja upp á nýtt. Læra nýja aðferð. Ég var á Iceland Writers Retreat hennar Elizu Reid í ár og enski rithöfundurinnn Sarah Moss lagði til þá aðferð sína við skáldsagnaritun að skrifa fyrst skáldsögu, henda henni svo (og tæma ruslið) og byrja alveg upp á nýtt á sömu skáldsögu, eftir minni. Þetta er frábær aðferð sem ég blóðöfunda hana af. Ég hef aldrei gengið svona langt þótt ég hendi miklu, ég geymi alltaf einhver öryggisafrit þótt ég sé komin að næstu drögum. Ég væri til í að prófa þetta. En annars er það svo að mér finnst ég þurfa að leita á nýjar slóðir með hverju verki, eins og þú segir — og stundum er maður lengi að komast út úr eigin bók, ég er fyrst núna að komast almennilega út úr skáldsögu minni Bjargræði, með nýrri bók, sem mér finnst sjálfum að sé gerólík henni. Ég henti ofboðslega miklu, alltof miklu, en svo bætti ég mörgu af því við aftur og meiru til því að það þýðir ekki að editera lífsmarkið úr bók.

Nei, það er auðvelt að editera allt líf úr list, við þurfum líka subbuskap, óreiðu og annmarka.

En heldurðu kannski, Hermann, að heimurinn yrði betri staður ef bækur hyrfu og öll samskipti færu fram í gegnum lítið rafbox sama stórfyrirtækisins með atbeina eins og sama forrits sama stórfyrirtækis? Heldurðu að slík þróun hafi örvandi áhrif á listsköpun, tjáningu og einstaklingshugsun?

Hvað meinarðu með „ef“? Erum við ekki komin á þennan stað? Og nei, ég finn það best á sjálfum mér að hugsunin breytist. Ég hætti á Facebook fyrir nokkrum mánuðum, enn eitt skiptið. Stefni ekki þangað aftur. Ég ætla ekki að vera með neitt svartagallsraus en ég held að það þurfi að taka það alvarlega sem margt bendir til, að félagsmiðlar séu varasamir fyrir margvíða hugsun, breyti einbeitingunni, hindri ýmislegt sem gott er, séu jafnvel hættulegir bæði lýðræði og skapandi hugsun, enda þótt þeir séu til margra hluta nytsamlegir og umfram allt: Skemmtilegir (annars væri enginn á þeim).

Stórskemmtilegir — og fá mig reglulega til að rifja upp hina ágætuAmusing Ourselves to Death eftir Neil Postman.

En hvaða ljóðskáld hæfir þig alltaf í hjartastað?

Þorsteinn frá Hamri. Síðustu ár hef ég í rólegheitum verið að þýða argentínska stórskáldið Alejöndru Pizarnik. Hún er svona uppgötvun löngu síðar, það bar lítið á henni meðan hún lifði (til 1972) en nú er hún á allra vörum í hinum spænskumælandi heimi. Reynar hæfir hún mig mjög í hjartastað og ég get ekki verið við þessar þýðingar lengi í einu, hún er svo biksvört. Bandarískur útgefandi hennar sagði mér að þeir sem hefðu spreytt sig hefðu hver og einn einasti næstum þurft frá að hverfa vegna þungbærra hugsana, sjálfsvígshugsana. Ráðlagður dagskammtur er sem sé ekki mikill og mér liggur ekkert á.

Ertu sammála því að vélin í gangvirki skáldskaparins sé minnið og því mikilvægt að höfundar reiði sig ekki um of á minnishækjur við skrifin, svo sem sítengingu við netið, og geti flögrað frjálsir um eigin huga með allri þeirri frelsandi gleymsku og glöpum sem jafnan ríða mannshöfði? Eru rangfærslur og misskilningur jafnvel skáldskapnum nauðsynlegt fóður?

Minnið er auðvitað kolómöguleg vél og þarf alls kyns hækjur. Það má sjá Wikipediu stað nokkuð víða og sú heimildavinna er einhvern veginn öðruvísi en heimildavinna með bókum, þetta verður gagnsærra. Maður sér þetta líka í sjónvarpsefni; ég hef verið að horfa á þá frábæru þætti Elementary á Netflix og stundum er neyðarlegt hvernig litlir fróðleiksmolar koma augljóslega beint af netinu, í gegnum handritshöfundinn og í munninn á Sherlock Holmes sem á að hafa þetta allt í kollinum. Ég held að það sé vert að skrifa með penna og nota minniskompur alla vega að einhverju leyti við skáldskaparskrif. Samband líkamans við textann verður allt annað þegar skrifað er með penna, það er líkamlegur verknaður að skrifa með penna og sá verknaður hefur líka annað samband við minnið en skrif á tölvu með aðstoð netsins.

Þú hefur löngum laðast að spænskum bókmenntum, ekki satt? Hvað finnurðu þar?

Sumt af því sem ég er hrifnastur af í spænskum bókmenntum eru hreinræktaðar héraðsbókmenntir frá Galisíu. Þaðan var stutt til Parísar í heimsmenninguna en fyrir var allskonar furðumenning, nornamenning, galdrar, þjóðlegir kenjar. Blandan af módernisma og þessu er svo ofboðslega fín. Margt af því sem ég er hrifnastur af er frá Suður-Ameríku, oftast kannski Argentínu þar sem var ótrúlegur suðupottur á síðustu öld. Það nýjasta er nýútkomin bók eftir Samöntu Schweblin sem heitir Bjargfæri (titillinn minnir mjög á bók eftir mig, Bjargræði, en hann er þýðandans, Jóns Halls bróður míns, sem fékk góðfúslegt leyfi hjá mér einfaldlega vegna þess að þetta var besta lausnin á merkingu titils á frummáli). Ég ataðist töluvert í að fá þessa bók útgefna, það vildi þannig til að við bræður fengum samtímis þá hugmynd að þýða hana án þess að vita af hugmynd hins. Ég vék eins og yngri bróður sæmir. Samanta kom á bókmenntahátíð og við héldum sameiginlegt útgáfupartý, með brúðuleikhúsi, upplestri og ekki síst Megasi og hljómsveit, mér fannst þetta algerlega frábært útgáfuteiti. En Samanta Schweblin er eiginlega eitthvert alstærsta nafnið í bókmenntum hins spænskumælandi heims í dag. Þetta er ansi svört bók. Hún hefur einstakt lag á hinu ósagða. Gefur mátulega litlar upplýsingar — það verður ansi hrollvekjandi, nístir mann. Kannski er þetta einmitt svipuð blanda af nútímaskáldskap og þjóðlegum kenjum og heillar mig við galisískan héraðsmódernisma. Í það minnsta finnst mér Samanta Schweblin vera eitt af því merkilegasta sem er að gerast í bókmenntum heimsins í dag.

Hvaða lykt fyllir þig fortíðarþrá og hvers vegna? Fyllir einhver þefur þig alveg sérstakri skelfingu?

Lyktin af tartalettum er góð. Þá langar mig til ömmu minnar sem hafði þær um jólin. Sama má segja um steikta rauðsprettu. Stundum finn ég ávæning af ofboðslega megnri og sérstakri lykt sem barst úr lestinni á loðnuskipi lengst norður í höfum sem ég var háseti á eftir að loðnan var orðin dragúldin. Hún fyllir mig dálítilli skelfingu vegna þess að hvort tveggja kviknaði í skipinu svo það næstum sprakk og svo var það næstum sokkið. Loks varð það vélarvana. Stundum berst þessi lykt með vindinum. Ég veit ekki hvaðan.

Ertu ánægður með nýju bókina þína? Hvernig vonastu til að henni verði tekið?

Já, ég held að ég sé bara ansi ánægður með hana. Ég vonast auðvitað til að henni verði tekið vel og ég hef fengið mjög góð viðbrögð. Það er kannski alltaf hætta í samtímanum að fréttapunktur yfirtaki viðtökur á bók, ég hef verið spurður mikið út í einn textann, „Vitaverðir rjúfa þögnina“. Það er marglaga texti, ekki einvíður. Það verða stundum til miklar umræður um bók sem fólk hefur ekki lesið. Það er kannski ekki það vitrænasta en ég er ekkert að kvarta.

Hefur fólk í litlu samfélagi eins og Íslandi tilhneigingu til að hampa bragðdaufu en samþykktu miðjumoði, t.d. í bókmenntum — verkum sem þeim, sem hrósinu útdeilir, stendur sjálfum lítil ógn af — og forðast að draga það sem raunverulega sker sig úr, er bitastætt og dýrmætt, um of fram í dagsljósið, af ótta við að slík aðgerð kynni að afhjúpa viðkomandi (þann sem hrósar) sem einmitt en einn meginstraumsfiskinn, jafnvel einungis pósufiman loddara?

Transgressívar bókmenntir eru kannski ekki beinlínis í algleymingi á Íslandi í dag. Þá er öruggast að hampa því sem ekki ögrar nema mátulega mikið, því sem ýtir á réttu takkana. Eftir að kommúnisminn féll fögnuðu menn ákaflega, meðal annars vegna þess að nú væri ritskoðun bókmennta úr sögunni, þeirrar sem sópaði m.a. Meistaranum og Margarítu út af sviðinu. Á þeim tíma tók ég svolítið viðtal við Álfrúnu Gunnlaugsdóttur (sem aldrei birtist). Hún varaði við því strax þá að menn skyldu kannski ekki fagna um of og ekki gerast of hróðugir, það væri ekki öruggt að kapítalisminn reyndist ekki jafn harður eða harðari húsbóndi þegar upp væri staðið, þótt hann notaði allt aðrar aðferðir og væri ísmeygilegri. Annars var ég fyrst núna að koma mér að því að lesa Ég er sofandi hurð eftir Sjón og er ansi hrifinn. Ritskoðunin sigrar sannarlega ekki alltaf.

Ég rak mig á það, þegar ég var að fara yfir útgáfulistann þinn, að ég virðist oftar en ekki hafa lesið verk þín í flugferð: Ég gleypti Hælið í mig í flugi til Frakklands, þýðingu þína á Fásinnu eftir Horacio Castellanos Moya las ég í flugvél á leiðinni til Íslands (og fannst ég hafa himin höndum tekið) og Bjargræði las ég einu sinni á leiðinni heim til New York. Ætli þetta sé tilviljun? Nýtur maður verka þinna best í háloftunum?

Og ætti ég að þjást af flugskömm? Eigum við öll að skammast okkar sem mest, sem oftast?

Það heitir „flugviskubit“, er það ekki? Ég er ekki sannfærður um að flugviskubitið muni vera það sem sigrar loftslagsvandann. Það fá ekki nógu margir nógu mikið flugviskubit. Að flokka plast? Er það mikið meira en örlítið viðleitni eða í versta falli friðþæging smáborgarans? Það eina sem getur spornað við vandanum eru stórfelldar stjórnvaldsaðgerðir. Mér er til efs að framtíðin beri annað í skauti sér en kvóta á flug. Í ljósi þess að stjórnvöld heimsins hafa ekki veitt miklu fé í að finna upp rafmagnsflugvélar. Nú mótmæla börn fyrir utan Alþingi á föstudögum. Vel að merkja fyrir utan Alþingi, ekki á bensínstöðvum eða flugvöllum. Hvað merkir það? Hlýtur það ekki að fela í sér beiðni um sterkt ríkisvald? Á loftslagsráðstefnum kemur alltaf upp það vandræðalega andartak þegar einhver bendir á að Kína hefur tekið forystuna í loftslagsmálum. Kína er alræðisríki. Grenndarkynning í lýðræðisríki felur í sér samtal og samráð við haghafa og allt það. Grenndarkynning í Kína felur í sér að yfirvöld segja plastpokaframleiðandanum bara að nú sé hann hættur þeirri framleiðslu. Ef hann ekki hlýðir því er hann bara settur í fangelsi eða skotinn. Það er mjög effektív grenndarkynning að skjóta fólk. Í norrænu þingunum er núna rætt um að gefa umhverfisráðherrum miklu meira vald en áður hefur verið, kannski ekki alræðisvald en vald til að taka fram fyrir hendurnar á öðrum ráðherrum þegar eitthvað liggur fyrir sem eykur loftslagsvandann. Auðvitað má fólk hafa flugskömm, ég tala nú ekki um þegar það flýgur mörgum sinnum á ári til þess eins að taka þátt í ráðstefnum um loftslagsvandann — og það jafnvel á einkaþotum — og sér ekkert athugavert við þetta, óskar sér bara hjartanlega til hamingju með hugsjónastarfið. En flugviskubitið leysir ekki vandann. Sjálfur flýg ég reyndar sáralítið en kannast vel við hvað það er gott að lesa í flugvél, það stafar ekki síst af því að þá er slökkt á netinu. En ég vona að það sé hægt að njóta bóka minna á jörðu niðri líka, að þær feli kannski í sér eitthvert flugtak sjálfar.

Já, það er gott að lesa í flugvél — en best er reyndar að lesa í lest. Og ég vona að lesendur hafi notið þess að þræða sig í gegnum þetta spjall okkar, kæri Hermann (og hafi jafnvel gert það í lest) og svo óska ég þér alls hins besta. Hjartanlega velkominn í ráðuneytið.

 

Ráðunautur Leslistans: Kristinn Árnason

Kristinn Árnason er mörgum gáfum gæddur; ein þeirra skín skært í greiðu aðgengi hans að skáldskaparæðinni: ljóðinu. Nýlega gaf hann út falleg verk, Regntímabilið, sem hér má panta beint frá býli. Við Kristinn tókum okkur á víxl stuttar pásur frá fjörugu barnauppeldi og alls kyns daglegu amstri og skiptumst á hugleiðingum um lífið, listina og austræna speki. Það er einhver yfirvegaður og eftirsóknarverður tónn í rödd Kristins, kærkomið og þarft mótvægi við háreysti

– Sverrir Norland

Sverrir Norland: Kæri Kristinn, hjartanlega velkominn í ráðuneyti Leslistans og innilegustu hamingjuóskir með nýju ljóðabókina þína,Regntímabilið.

Til að hefja leik: Mér þætti vænt um það ef þú uppfræddir okkur aðeins um bókina?

Kristinn Árnason: Bókin er sprottin úr nokkurra ára tímabili í lífi mínu sem einkenndist af líkamlegum veikindum og í raun upplausn í sálarlífinu. Ég varð alvarlega veikur árið 2008, þegar ég var 27 ára og starfaði í útrásarteymi í íslenskum banka sem stefndi í þrot. Ég lét af störfum sumarið fyrir hrun því ég var farinn að þjást af alvarlegum sjóntruflunum, alls konar óútskýrðum verkjum og þrekleysi, höfuðverkjum og meltingarvandræðum, og svo framvegis. Og við tók þetta einkennilega tímabil umbrota sem bókin talar úr og fær heitið Regntímabilið. Aftast í bókinni er smáljóð eða textabútur sem ber þennan titil og smám saman varð það að viðeigandi nafni á bókina og þetta tímabil.

Þetta er ferðasaga en að forminu til er þetta ljóðabók. Skýringin á greininum í undirtitlinum, þ.e. „Ljóðabókin“, er sú að bókin á sér systurverk í lengra formi ferðasögu eða eins konar sjálfsögu. Það er annars lítið um tilraunir með form í bókinni sjálfri, ljóðin eru í ólíkum og frjálsum formum. Helsta formtilraun verksins er í raun upplýst með greininum í undirtitlinum.

Hvaða ljóðskáld, eða aðrir höfundar, eru í uppáhaldi hjá þér? Voru einhverjir þeirra þér til halds og stuðnings við skrif Regntímabilsins?

Um miðbik þessa tímabils, árin 2010 til 2012, bjó ég í Stokkhólmi. Ég var enn ómögulegur í augunum og líkamanum og varði tíma mínum m.a. í að ganga máttfarinn og verkjaður milli garða og kaffihúsa borgarinnar, sat inni í kirkjum og undir trjám og reyndi að hætta að hugsa. Ég var að vinna að einhvers konar núllstillingu, heilsunnar vegna. Og í Stokkhólmi er mikið af stórum trjám sem voru alltaf nálæg á ferðum mínum um borgina. Ég fór að gefa þeim mikinn gaum og á þessum tíma lærði ég loksins að horfa á tré. Að horfa á falleg tré er auðvitað eins konar ljóðalestur. Trén voru á bylgjulengd sem átti við kyrrðina sem var byrjuð að gera vart við sig innra með mér í bland við allan óróann. Ætli lauftrén í Skandinavíu séu því ekki bara þau skáld sem höfðu mest áhrif á mig við gerð þessarar bókar, ég myndi giska á það.

Annars varð ég mér líka út um ljóðabækur ýmissa mannlegri skálda eftir því sem augun tóku að róast aðeins og samband mitt við trén batnaði. Heilsan tók að sýna fyrstu merki um afar varfærnislegan viðsnúning og ljóð voru heppileg fyrir augun því þau eru oft frekar stutt! Ég dvaldi lengi við ljóðasöfn súfískra miðaldaskálda á borð við Kabir og Rumi, sem mér fannst hressandi og í þeim heimspekilega anda sem mér fannst skynsamlegur á þessum tíma. Eftir því sem á leið á fór ég svo að geta lesið meira og þá varð ég til dæmis mjög hrifinn af ljóðunum sem Fernando Pessoa skildi eftir sig undir öðrum nöfnum, og las Pablo Neruda og Juan Ramón Jiménez og Rilke, svo einhverjir séu nefndir.

Hvernig barn varstu — dreymið, leitandi, leshneigt, eða hávært, baldið, hugrakkt? Eða kannski þeytingur samsettur úr öllum fyrrgreindum eiginleikum?

Ég var orkumikill en ekkert sérstaklega dreyminn framan af, þótt ég hafi orðið það smám saman eftir því sem ég óx úr grasi. Þessi draumóraárátta er eitt af því sem ég hef þurft að hafa töluvert fyrir að vinda ofan af nú seinna mér. Ég var ekki áberandi listhneigður en mér féll vel við dýr og var viðkvæmur eða næmur á sumt. Eftir að ég byrjaði að geta lesið sjálfur fletti ég mest Atlasnum sem pabbi gaf mér þegar ég varð sjö ára. Af orðunum í spurningunni er „leitandi“ hugsanlega það sem lýsir mér skást sem barni. Annars er ég ekki einu sinni viss um það, og seinna meir hef ég hallast að því að draga sem allra mest úr þessari eilífu leit líka.

Áttu þér gullin trikk til að koma þér í skapandi gír við skrifin? Eða ertu maður hins óvænta, og óútreiknanlega, innblásturs?

Ég myndi segja að hugarástandið sé mér mikilvægast þegar kemur að ljóðum, ég þarf að stilla mig inn á líðandi stund og leyfa huganum að hljóðna svolítið. Ég má ekki vera of upptekinn og ég þarf að hafa næði og tíma til að dvelja einfaldlega við ástandið inni í mér og í kringum mig. Við þær aðstæður þarf oft bara litla kveikju og þá opnast fyrir eitthvað, og kveikjurnar eru alls staðar, allt sem er endalaust að eiga sér stað. Stundum hjálpar mér þó að vera að lesa ljóð frekar en aðra texta, þegar ég er að skrifa eða vinna með ljóð.

Nú veit ég að þú ert maður hugleiðslu og kennir meira að segja jóga. Liggur þráður í gegnum slíka andlega iðkun og skrifin? Eru lestur og skrif hugleiðsla?

Hjá mér liggur þráður þarna á milli já, en þá á ég ekki við neina hugmyndafræði heldur kannski einkum áhersluna á ástand vitundarinnar og vissa innhverfni, að huga að jarðveginum og hreinsa hann eftir fremsta megni, svo maður verði móttækilegur fyrir einhverju sem er ekki bara manns eiginn hugarburður. Að rækta með sér næmni og vinda ofan af hlutunum frekar en að blása sig út með hugmyndum og sjálfsmyndum. Í mörgum austrænum hefðum er þessi áhersla á skynjun og að læra að horfa á hlutina milliliðalaust og án orða. Ég velti þessu oft fyrir mér í sambandi við ljóðlistina. Það er ekki að ástæðulausu að mörgum ljóðskáldum er tíðrætt um þögnina og mikilvægi þess að geta sleppt því að nota orð þegar við horfumst í augu við hlutina. Ég hugsa að ég hefði ekki farið að skrifa ljóð hefði ég ekki þagnað svolítið hið innra fyrst. Allavega hugsa ég að hjá mörgum skáldum komi þögnin fyrst, svo ljóðið. Varðandi spurninguna um hvort lestur og skrif séu hugleiðsla mundi ég telja það afar misjafnt, en hvort tveggja býður upp á þann möguleika þegar best lætur.

Fyrst austræna speki ber á góma: Ég er staddur í Japan, mun eyða hér stórum hluta sumars og hef af því tilefni aðeins reynt, af veikum mætti, að setja mig inn í japanska hugsun (sem er ekki alltaf auðvelt vestrænu fólki). Eitt sem situr í mér: fegurð í gerð hluta er þegar notagildi og útlit fara saman. Þetta tvennt er raunar óaðskiljanlegt: fallegt áhald er líka ákjósanlegt verkfæri, ekki aðeins skrautmunur. Þetta stríðir í raun þvert á hugmyndafræði síðkapítalismans, sem reynir sífellt að búa til gerviþarfir og selja okkur gagnslaust skran eða skammlíft fjöldaframleiðsluvíl, breyta okkur í ósjálfbjarga neytendur söluvarnings. Nýjustu atlögunni virðist svo stefnt gegn hugum okkar og innra lífi: þú ert ekki til nema þú varpar daufri eftirmynd af þér inn í forrit gegnum raftæki undir vökulu eftirliti stjarnfræðilega auðugs stórfyrirtækis. Og þetta samþykkjum við, kannski vegna þess að fagurfræði samtímans — hugmyndir okkar um fegurðina, ef einhverjar eru — hafa beðið (furðu mótþróalausa) hnekki. Þetta umhverfi hampar ekki sjálfstæðri hugsun — einstaklingum, lesendum — heldur býflugnabúskrafti læksins. Fjöldasamþykkisins. Andhverfu bókmenntanna.

Getur verið að fegurð bókmennta rýrni í þessu staðlaða umhverfi stafrænunnar, sem útskýrir að nokkru yfirstandandi krísu fagurbókmennta og hugarspunnina frekar staðreyndadrifinna skrifa?

Og skiptir útlit bókmennta máli? Pappír vs. raf, og svo framvegis.

Nú vekurðu hjá mér töluverða löngun að vera í japanskri sveit. En jú, það er margt bogið við það hvernig tæknin neyðir okkur til lags við allt mögulegt sem við ættum helst að hlaupa í burtu frá. En hugur mannsins hefur kannski aldrei verið sérstaklega frjáls frá umhverfi sínu, þannig að það vandamál er eftir sem áður af sambærilegum toga og áður, hugsa ég, fyrir hvert og eitt okkar.

Og ég veit ekki með áhrif alls þessa á fegurð bókmennta. Ég er ekki viss um að vaxandi aðdráttarafl staðreyndadrifinna skrifa, svokallaðra, sé eitthvað sem ætti að líta á sem eitthvað andstætt fagurbókmenntum sérstaklega. Þetta er að vissu leyti þróun sem sumir spekingar kölluðu eftir fyrir löngu síðan, fyrir fagurbókmenntirnar. Svo eru mörkin í þessu öllu svo óljós og það er ekkert nýtt. Maður situr uppi með sjálfan sig. Mér finnst áhugavert verkefni að setja staðreyndadrifin skrif í fagurfræðilegan búning, ég get sagt það. Í ljóðum fást sumir við það.

Varðandi pappír og útlit bóka. Já, og Japan. Mér finnst góð endurskilgreiningin á efnishyggju, sem bendir á hefðir í zen búddisma, um að raunveruleg efnishyggja snúist um að hlúa vel að efninu og nýta það vel. Við verðum bersýnilega öll að fara í þá áttina, og þetta er jú allt orðið ansi brýnt, þetta með meðferð okkar á efninu, og það verður áhugavert að sjá hver áhrif alls þessa verða á bókmenntirnar. Bækur hafa auðvitað þann stóra kost að vera áþreifanlegar.

Einmitt — og áþreifanleikinn er vanmetinn. Og vanmetum við ekki líka — þjökuð af kvíða og minnimáttarkennd, þunglyndi og framtíðarbeyg — notagildi hins hægláta miðils sem prentaða ljóðabókin t.d. er? Ég yrki ljóð, og teikna, langoftast fyrir sjálfan mig: til að reyna að sjá veröldina betur sjálfur, án rafknúinnar hækju. Og mér finnst það hjálpa mér. Og mér finnst hjálpa mér að lesa ljóð, af pappír. Getur verið að í alltumlykjandi andapotti tækninnar fljóti hvergi lausn hinna mörgu aðstenjandi vandamála mannkyns — hrun náttúrunnar, hnignandi virsmunalíf og svo framvegis — heldur einmitt sjálf rót vandans?

Mig grunar — ég óttast — það.

En kærar þakkir fyrir spjallið, Kristinn Árnason. Ég hlakka mikið til að fá áþreifanlega útgáfu af Regntímabilinu í hendurnar (ég á nú þegar eitt sem bíður mín í Reykjavík).

Ráðunautur Leslistans: Karitas M. Bjarkadóttir

VKUx1CJg.jpeg

Karitas M. Bjarkadóttir er ljóðskáld og hefur verið iðin við kolann að undanförnu: hún gaf nýlega út sína fjórðu bók, o.s.frv. (og þar fram eftir götunum). Ég plataði hana í stutt spjall um bókina, skrifin, lestur, lykt og tungumál draumanna. — Sverrir Norland

Sverrir Norland: Kæra Karitas M. Bjarkardóttir, hjartanlega velkomin í ráðuneyti Leslistans. Ertu nokkuð til í, eða ertu kannski ekki til í, að segja mér aðeins frá nýjustu bókinni þinni?

Karitas M. Bjarkardóttir: o.s.frv. (og þar fram eftir götunum) er fjórða bókin mín í heildina, en sú þriðja og síðasta í því sem ég kalla skammstöfunarröðinni. Hún er líka eina af þessum þremur sem er ekki skrifuð í ástarsorg og einhverskonar uppgjör mitt við hinar tvær. Mér finnst allavega fallegt að hugsa þannig um hana.

Hvað er ljóð í þínum huga (ef eitthvað)?

Ég veit ekki alveg hvað ljóð er í mínum huga. Ég held það sé frekar erfitt að skilgreina það, og í rauninni gæti ég alveg eins sagst vera að gefa út prósa, eða textabók. En ég kalla þau ljóð því mér þykja þau ljóðræn og svo er líka eitthvað svo hátíðlegt að titla sig ljóðskáld.

Hvert er uppáhaldshljóðið þitt á daginn? En á næturþeli? Og hvaða hljóð leiðist þér helst að heyra í morgunsárið (eða hafa kannski öll hljóð eitthvað til síns ágætis)?

Uppáhaldshljóðið mitt á daginn er hljóðið í kaffivélinni minni eða tónlistin sem ég hlusta á, sem er margs konar og mismunandi. Svo er fuglasöngur alltaf voðalega næs, svona á vorin til að vakna við. Hljóðið sem mér leiðist mest á morgnanna en þykir kannski líka vænst um er hljóðið í rakvélinni hans pabba míns sem er oftast það sem ég vakna við.

Áttu þér ljóðskáld, eða aðra höfunda, sem þú heldur upp á, og ef svo er, hvers vegna eru þau í uppáhaldi?

Ég lít mikið upp til allskonar höfunda. Eydísar Blöndal og Fríðu Ísberg, svona sem nútímadæmi en ég les líka mikið af Ástu Sigurðar og Svövu Jakobs. Mér finnst skáldskapur kvenna svo óttalega heillandi, og sæki mestan innblástur þangað.

Já, það er flott að vera ljóðskáld og mjög hátíðlegt, og um að gera að breyta lífinu sem oftast, og á sem fjölbreyttastan hátt, í hátíð.

En hvers vegna skammstöfunarröðin (þ.e. hvers vegna skammstafaðir titlar?).

Það er alveg ótrúlega skemmtileg spurning! Fyrsta ljóðabókin mín a.m.k. (ég hata þetta orðasamband) heitir það einfaldlega af því ég notaði þessa skammstöfun miskunnarlaust á þeim tíma — og fékk á endanum ógeð á henni. Ég samdi svo í kjölfarið eftirfarandi titilljóð:

a.m.k. (ég hata þetta orðasamband)

hver er minnsti kosturinn?

hver ákvarðar hann?

minnsti kosturinn af hverju?

ER ALDREI NEITT NÓG?

Á eftir henni fylgdi svo m.b.kv. — annað orðasamband sem ég varð einstaklega hugfangin af á þeim tíma — svo ég ákvað að loka þríleiknum með einu orðasambandinu til viðbótar.

Ef við gefum okkur að þig langi að skrifa fleiri bækur (sem er auðvitað aldrei víst með nokkurn höfund; stundum er komið nóg og mann langar kannski frekar að rækta grænmeti eða fara á sjó), hvers konar bók væri það þá?

Mig langar alveg ofboðslega mikið að feta í fótspor minnar heittelskuðu Ástu Sigurðardóttur og semja smásagnasafn. En ég fikra mig í áttina. Ætli ég byrji ekki fyrst á einskonar prósa- og örsagnasafni. Það þarf að taka svona hluti í skrefum, eða ég þarf það a.m.k..

Hvaða tungumál, sem þú skilur ekki, finnst þér fallegast?

Franska. Tvímælalaust. Þó svo að ég skilji ritaða frönsku ágætlega á ég enn erfitt með þá töluðu, og hún heillar mig gjörsamlega. Áður en ég dey ætla ég að skilja talaða frönsku — að geta notið ljóðlistar á frönsku er svo draumurinn.

En á hvaða tungumáli, ef nokkru, dreymir þig?

Mig dreymir svona oftast á íslensku bara — en stundum á einhverju bullmáli sem drauma-ég þekki ekki einu sinni. Það er þá oftast staðgengill fyrir eitthvað tungumál í draumnum sem ég skil ekki. Mig dreymir stundum ferðalög, núna síðast var ég stödd í Kína í draumi — og þá var kínverskan bara einhver tilbúningur sem ég bjó til. Það var soldið flippað.

Getur karlmaður breyst í konu þegar hann skrifar, þó ekki sé nema örstutta stund, og öfugt? (Ég leyfi mér — stundum — að vona það.) Geta ljóðskáld jafnvel breyst í fugl?

Það er falleg hugmynd — en ég held ekki. Ég held að enginn geti til fullnustu skilið eitthvað sem viðkomandi hefur ekki upplifað á eigin skinni. Það er hægt að setja sig í spor og ímynda sér, en aldrei verða og þekkja nákvæmlega.

Svekkjandi — en úr misheppnuðum tilraunum verður fegurðin til.

Hvor er betri, lyktin af nýslegnu grasi eða vandaðri prentbók sem maður opnar í fyrsta skipti?

Lyktin af nýslegnu grasi!!! Ég er að vísu með frjókornaofnæmi — en það gerir lyktina bara þeim mun meira spennandi. Mér finnst nefnilega lyktin af gömlum bókum betri en nýprentuðum, svona eins og lyktin af notuðum Rauða kross fötum er betri en þeim sem eru ný.

Haha, veltur það nú samt ekki á því hver átti fötin?

En hér kemur önnur hugleiðing: Ég man alltaf að í Flugum, hinu frábæra ljóða- og smáprósasafni Jóns Thoroddsen, les ljóðmælandi einhvern texta eftir annan höfund og fagnar því sérstaklega að hafa ekki þurft að skrifa textann sjálfur og geta bara notið hans og nært sig á honum, sem lesandi. Ég hugsa oft til þessara orða. (Það eru örugglega fimmtán ár síðan ég las Flugur síðast, en þetta rifjast oft upp fyrir mér.) Hvort heldurðu að sé meiri list — að skrifa eða lesa?

Ég held kannski að það sé ekki sambærilegt. Þetta er smá svona eins og að spurja hvort sé meiri list — að mála eða myndhöggva. Ég held nefnilega að lestur sé vanmetin listgrein sem allt of fáir gera sér grein fyrir því að þeir búi yfir, því hvað er texti ef hann er ekki lesinn? Og hvað er spennandi við texta sem er bara lesinn á eina vegu?

Akkúrat ekki neitt. Og ekkert er sambærilegt, en samt berum við allt saman, ekki rétt?

Í beinu framhaldi af því: Er til sú bók sem þú vildir óska að þú hefðir skrifað? Eða ætti maður kannski alltaf frekar að fagna því þegar aðrir taka sig til og skrifa meistaraverkin fyrir mann (við erum jú öll svo til sama manneskjan og bisum við að skrifa sömu stóru ofurbókina) og okkar er einungis að lesa þær og njóta þeirra?

Þær eru óteljandi! En flestar eru barnabækur, því það er kúnst sem ég held að sé erfitt að tileinka sér rétt. Draumurinn minn — sem ég gleymdi kannski að minnast á áðan — er að skrifa góða barnabók. Astrid Lindgren bækurnar eru mér ofarlega í huga þegar ég les þessa spurningu, hún var svo ótrúlega lunkin í því að flétta saman boðskap, sterkar aðalpersónur og spennandi atburðarásir. Og svo bara allar smásögurnar hennar Ástu. Ég hugsa alltaf með mér: „En hvað ég hefði nú verið sniðug að láta mér detta þennan stíl eða söguþráð í hug!“

Ráðunautur Leslistans: Friðgeir Einarsson

Fridgeir

Friðgeir Einarsson er sviðslistamaður og rithöfundur, sendi nú síðast frá sér bókina Ég hef séð svona áður og samdi og flutti, ásamt Snorra Helgasyni, tónlistarmanni, einleikinn Club Romantica í Borgarleikhúsinu, sýningu sem sló í gegn og fékk frábær viðbrögð jafnt gagnrýnenda sem óbreyttra leikhúsgesta.

Sverrir Norland: Kæri Friðgeir Einarsson, hjartanlega velkominn í ráðuneyti Leslistans. Þú mátt setjast eða standa meðan við röbbum og fá þér, eða fá þér ekki, kaffi. Velkominn!

Friðgeir Einarsson: Takk. Með auðmýkt, stolti og þökk þigg ég sæti í ráðuneyti Leslistans.

Fyrsta spurning, þ.e. fyrsta skref í vígsluathöfninni, er jafnan einföld og blátt áfram: Ertu að lesa eitthvað gott í augnablikinu?

Þegar þetta er skrifað er ég með tvær bækur í takinu, en hvor um sig er svo þykk að það er mér verulega til efs að ég eigi nokkurn tímann eftir að klára þær. Fyrst ber að nefna Moby Dick eftir Melville. Ég er að taka baðherbergið mitt í gegn og hlusta því á hana í hljóðbókarformi meðan ég ríf út flísar og myglaðar spýtur. (Ég hef hlustað í margar klukkustundir en það sér ekki högg á vatni). Við lesturinn (hlustunina) hef ég haft uppi „Top Gun-gleraugun“, þ.e. ég hef gert í því að oftúlka kynferðisleg tákn og ætlaða ástleitni milli persóna sögunnar, sem vel að merkja eru nánast allar karlkyns, rétt eins og skemmtilegt er að gera þegar horft er á kvikmyndina Top Gun. Það hefur reynst mér heilladrjúgt.

Hins vegar hef ég verið að lesa Sapiens eftir Yuval Harari, sem er einkar áhugaverð, en ekki beint skemmtileg, því hafi ég haldið að ég væri eitthvað merkilegri en hver annar apaköttur sem lifir og deyr án þess að skilja eftir sig neina varanlega minnisvarða, eða að maðurinn væri eða hefði nokkurn tímann verið annað en vargur og meinsemd á jörðinni, þá hefur Harari fært þær hugmyndir í rétt form.

Heldurðu að þú munir einn daginn skrifa sögu eða leikrit, sem heitirBaðherbergið, og fjallar um mann sem er að gera upp baðherbergið hjá sér og hlusta á Móbý Dick, stóra skáldsögu sem gerist úti á hafinu mikla og tekur við daglegum sendingum okkar þegar við sturtum niður (í baðherberginu sem við vorum að gera upp)?

Af því að ég er listamaður í fullu starfi þarf ég að gera eins mikið og ég get sjálfur í baðherbergisframkvæmdinni til að eiga efni á henni. Ég þarf að tileinka mér ýmis konar handbragð og kunnáttu sem ég hef fram að þessu ekki haft hundsvit á og garfa í ýmsu sem ég hef sannast sagna engan áhuga á. Þetta bjástur útheimtir mikinn tíma sem ég hefði vel getað hugsað mér að nýta einhvern veginn öðruvísi, en til að minnka skaðann hef ég einmitt lagt á ráðin með að nýta reynsluna í listaverk. Ég gæti vel hugsað mér að skrifa sögu um óviljuga hetju sem neyðist til að rífa út baðherbergisinnréttingu til að uppræta myglu, tileinka sér vinnubrögð sem henni eru ekki töm og hugleiða feigð — feigð og myglu. Myglan er stórmerkilegt fyrirbæri, hún á eftir að lifa okkur öll og mola niður þessa kumbalda okkar eftir að mannkynið er horfið af sjónarsviðinu. Hvort umrædd sögupersóna hlustar á Moby Dick á hljóðbók á meðan hún starfar veit ég ekki, en ég hef raunar verið að gæla við að nota hvali sem umfjöllunarefni í öðru verki sem ég ætla ekki að tjá mig um að svo stöddu.

Sögurnar þínar fá mig stundum, eins og allar góðar bókmenntir, til að hugsa til annarra fínna höfunda — Alejandro Zambra, Lydiu Davis, Braga Ólafs — en þó eru þínar bækur alveg sér á báti, með sinn eigin tón. Sem sagt, áður en þú hnakkreiðist og slítur viðtalinu í fússi: ég er ekki að ásaka þig um að stæla aðra. (Róaðu þig niður.) En kannastu við að eiga þér áhrifavalda? Eða er veröldin bara ein stór áhrifakrumla sem lýkst um þig og krestir þannig að stíllinn — húmorinn, viðfangsefnin — vætla af sjálfu sér út úr vitund þinni, eins og skrúfað sé frá krananum inni á baðherberginu sem þú ert að gera upp? Og fyrrgreind nafnatog mitt þar með bara ég að slá um mig?

Ég hef hvorki heyrt um Alejandro Zambra né Lydiu Davis, en hlakka til að kynna mér þeirra verk. Braga Ólafs hef ég hins vegar lengi haldið upp á. Raunar skrifaði ég B.A. ritgerðina mína á sínum tíma um Gæludýrin, og get vel fallist á að bækur Braga hafi veitt mér innblástur, jafnvel að ég sé undir áhrifum. Hann kemur svo vel til skila ákveðinni stemningu sem einkennist af vanmætti, verkleysi, tómleika og kvíða sem mér finnst afar heillandi. Ég held líka mikið upp á Carver og Bukowski, en þeir fara allt aðra og einfaldari leið að fyrrnefndum tilfinningum. Og auðvitað Gyrðir Elíasson. Og auðvitað Kafka. Upp á síðkastið hef ég líka orðið fyrir áhrifum frá Miröndu July sem er feiknarlega lunkin að spinna þræði og flækja þá.

En annars er það einna helst smáborgarlegt vafstur sem veitir mér innblástur fyrir verk og sögur. Í gær var ég til að mynda í Sorpu og fylgdist þar með rosknum karli taka hækju af palli á bíl og fleygja henni í gám. Þessi sýn á örugglega eftir að rata í sögu hjá mér, þó að ég viti enn ekki hvenær eða hvernig. (Að sama skapi hlýtur mygla í baðherbergisinnréttingu að vera gjöf til mín frá skáldgyðjunni, happadrættisvinningur).

Lestu inni á baðherberginu (þegar þú ert ekki að gera það upp) og þá hvað helst? Henta sumar bókmenntir betur á baðherberginu en aðrar og gætu þar með talist svokallaðar baðherbergisbókmenntir? Og les maður kannski eitthvað allt annað á klósettinu en í heitu baði? Og síðast en ekki síst: Heldurðu að lestrarvenjur þínar inni á baðherberginu muni breytast, nú þegar þú lýkur við að gera það upp? Með öðrum orðum: Hefur náumhverfið áhrif á lestur okkar og einbeitingu og er best að vera hreinn, þ.e. nýkominn úr baði, þegar maður les eða er það málinu óskylt?

Ég þarf mikið næði og góðan tíma til að geta einbeitt mér að lestri, en hef aldrei komist upp á lagið með að lesa inni á klósetti. Kannski taka búklegar athafnir of skjótt af til að ég geti helgað mig verkefninu með fullnægjandi hætti. Yfirleitt fikta ég í símanum mínum meðan ég geng örna minna (ef fólk skyldi þyrsta að vita það). Við konan mín höfum verið að velta fyrir okkur hvort við eigum að fá okkur baðkar, þar sem ég gæti þá legið í næði og flett í bókum, en því miður held ég að það sé bara pláss fyrir sturtu, og í sturtu er ákaflega erfitt að einbeita sér að lestri. Ég öfunda fólk sem getur lesið hvar og hvenær sem er, óháð stað og tíma, í bíl, á diskóteki, fullt, dópað, eða já, á dollunni.